کارکرد آمایش سرزمینی در دفاع سیاسی با تاکید بر جمعیت

      کارکرد آمایش سرزمینی در دفاع سیاسی با تاکید بر جمعیت

محمد اخباری[1]، فتح الله کلانتری[2]، احمد لباف[3]، رضا مهریاری[4]، عباسعلی نوری فرد[5]

چکیده

واژگان کلیدی:  آمایش سرزمینی، دفاع، دفاع سیاسی، جمعیت.

مقدمه

خداوند متعال چنین می‌فرماید:"وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِبَاطِ الْخَیْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّکُمْ" «هر نیرویی در قدرت دارید، برای مقابله با آن‌ها (دشمنان‌) آماده‌سازید! و (همچنین) اسب‌های ورزیده (برای میدان نبرد) تا به‌وسیله آن، دشمن خدا و دشمن خویش را بترسانید!».) قرآن؛ انفال 60)

در دنیای پیچیده و پویای امروز، حفظ امنیت ملی و صیانت از منافع ملی از جمله مهم‌ترین وظایف هر ساختار سیاسی و دولت است. در این راستا، دفاع سیاسی به عنوان مجموعه‌ای از اقدامات غیرنظامی، نقشی کلیدی در پیشگیری از وقوع درگیری و صلح‌آمیز کردن روابط با سایر کشورها ایفا می‌کند.

یکی از عوامل کلیدی در موفقیت دفاع سیاسی، جمعیت است. جمعیت به عنوان یک منبع قدرت، می‌تواند در ابعاد مختلف دفاع سیاسی از جمله دیپلماسی، اقتصاد، و قدرت نظامی نقش‌آفرینی کند.

هر یک از سه مولفه این نگارش یعنی دفاعی سیاسی، عوامل جمعیتی و آمایش سرزمینی بر دیگر مولفه ها تاثیر مستقیم و اثر بخش دارد به گونه ای که تاثیر دفاع سیاسی بر عوامل جمعیتی مانند نحوه استقرار نیروهای دفاعی و شهرها، سیاست‌های مهاجرت، و توسعه زیرساخت؛ تاثیر عوامل جمعیتی بر دفاع سیاسی تراکم جمعیت، تنوع قومی، و مهاجرت؛ و همچنین تاثیر آمایش سرزمینی بر دفاع سیاسی و عوامل جمعیتی را می توان  توسعه و توزیع سیاست ها و زیرساخت را نام برد.

اهمیت و ضرورت این تحقیق در این موضوع می باشد که تهدیدات علیه امنیت ملی کشورها به اشکال مختلف و پیچیده‌ای بروز می‌یابد، اتکا به ابزارهای سنتی دفاعی مانند قدرت نظامی به تنهایی کافی نیست. در کنار این ابزارها، دفاع سیاسی به عنوان مجموعه‌ای از اقدامات غیرنظامی، نقشی کلیدی در صیانت از منافع ملی و پیشگیری از وقوع درگیری ایفا می‌کند. همچنین جمعیت به عنوان یکی از مولفه‌های اصلی قدرت ملی، در کارآمدی دفاع سیاسی داری نقشی اساسی می باشد. حجم جمعیت، ساختار سنی، توزیع جغرافیایی، سطح تحصیلات، سلامت و رفاه، و تنوع قومی جمعیت، هر کدام به نحوی بر توانایی کشور در دفاع از خود در برابر تهدیدات خارجی تاثیر می‌گذارند.

مهم است که توجه داشته باشیم که دفاع سیاسی یک مفهوم پویا است و در طول زمان با توجه به تهدیدات و چالش‌های جدید با آن روبرو می‌شود ایران دائماً در حال توسعه و تعدیل استراتژی‌های دفاع سیاسی خود برای اطمینان از اینکه می‌تواند به طور موثر از منافع خود در عرصه بین‌المللی دفاع کند.

در رویکرد دفاعی نقش راهبردی و حیاتی جمعیت به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های مهم توسعه و برنامه‌ریزی آمایشی و دفاعی از امتیازی ویژه برخوردار است، به همین دلیل محققین در این پژوهش به دنبال شناسایی عوامل موثر جمعیت بر دفاع سیاسی در آمایش سرزمینی می­باشند. ترکیب و تلفیق بین فضای طبیعی و جمیعت با ملاحظات دفاع سیاسی از ضروریت­هایی است که باید به آن پرداخت. لذا در این تحقیق تلاش خواهیم کرد تا به امر آمایش سرزمینی با تاکید بر جمعیت به لحاظ اهداف دفاع سیاسی پرداخته و از سوی دیگر عوامل موثر جمعیتی بر دفاع سیاسی را احصاء و بررسی کنیم.

مبانی نظری

پیشینه شناسی:

در سند ملی آمایش سرزمین( مصوب شورایعالی آمایش سرزمین مورخ 11/12/1399)، جهت­گیری اصلی و بلندمدت توسعه فضایی سرزمین با در نظر گرفتن قابلیت­ها، فرصت­ها و محدودیت­ها در مواجهه با چالش­ها برای تحقق اهداف توسعه فضایی مطلوب سرزمین به عنوان راهبرد سرزمینی مطرح شده است، سیاست متنوع، درونزا، برون­گرا و ارزش­آفرین مبتنی بر سرمایه انسانی، فناوری نوآورانه و تخصص­ها و مزیت­های منطقه­ای را از اهداف مهم تحقق چشم انداز توسعه فضایی سرزمین دانسته است. همچنین ارتقاء پویایی، سلامت، مهارت و انگیزش سرمایه انسانی و حفظ جوانی جمعیت با زیرشاخه­هایی از جمله: افزایش نرخ باروری به حداقل بیش از سطح جانشینی، تربیت نیروی انسانی توانمند، خلاق، مسئولیت­پذیر و دارای روحیه مشارکت جمعی با تأکید بر فرهنگ جهادی، ارتقاء سطح آموزش، پژوهش و بهره­وری نیروی کار در جهت افزایش سهم منابع انسانی در ترکیب عوامل مؤثر در تولید ثروت ملی متناسب با تخصص­ها، ظرفیت­ها و مزیت­های منطقه­ای و... را به­عنوان راهبردها وسیاست­های سرزمینی اشاره داشته است.

در بررسی و مطالعه پژوهش­های انجام شده که به موضوع تحقیق نزدیک بودند موارد مشروحه ذیل احصاء گردید:

حجت‌الله ناصر پور (1395) در رساله خود با عنوان "ارائه الگوی راهبردی آمایش سرزمین بر اساس گفتمان امام خمینی‌^{(رحمت‌ا...‌علیه)} و رهبری، قانون اساسی، تجارب ج. ا.ا و بهره‌گیری از تجارب موفق بشری" به نتایجی از قبیل:  در بر داشتن امنیت پایدار در فرآیند اجرای آمایش سرزمین با تکیه‌بر اسناد بالادستی نظام و رعایت اصول و مؤلفه‌های دکترین و سیاست‌های کلی نظام و با در نظر گرفتن ملاحظات سند چشم‌انداز بیست‌ساله، محصولی با ویژگی‌های عدالت فضایی، توسعه پایدار، استحکام درونی نظام، ساماندهی فضا، تحقق یافتن پیامد فکری اعتماد نیل به اهداف در اذهان آحاد مردم و در فضای متعادل سطح ملی ایجاد و توسعه طاقت پذیر و امنیت فضایی به‌عنوان هدف آرمانی آمایش سرزمین دست یافته است.

در رساله مطالعات گروهی دانشجویان دوره سیزدهم دانشکده دفاع ملی (1386) با عنوان "تدوین راهبرد آمایش سرزمینی در منطقه جنوب شرق کشور جمهوری اسلامی ایران از منظر امنیت ملی" نتایجی از قبیل: تاثیرپذیری عواملی از جمله جمعیت، فعالیت اقتصادی، منابع طبیعی و مدیریت منطقه بر امنیت و دفاع منطقه جنوب شرق و اینکه امنیت بستر ساز توسعه است و توسعه تقویت کننده امنیت است. با اجتماعی کردن پدیده­های امنیتی، باید هزینه­های ملی را برای برقراری امنیت و توسعه کاهش داده و منافع ملی را به حداکثر ممکن ارتقاء دادرا به دست آورده­اند.

محسن چوپانی و لیلا مدبر (1389) در مقاله خود با عنوان "بررسی وضعیت آمایش سرزمینی در جمهوری اسلامی ایران" به نتایجی از قبیل: 1. با توجه به تنوع، پیچیدگی و معضلات چندبعدی مناطق مرزی (به‌نحوی‌که عوامل گوناگون سیاست خارجی، عوامل مذهبی، قدرت‌های جهانی، عوامل فرهنگی، اقتصادی و... در آن دخیل هستند) نباید برای پاسخگویی به آن‌ها به دنبال یک راه‌حل ساده گشت، بلکه باید رویکردها و راه‌حل‌های مختلفی را در برابر معضلات مطرح‌شده ارائه نمود.

غلامرضا طحانی (1394) در مقاله خود با عنوان "بررسی نقش آمایش سرزمینی در امنیت جمهوری اسلامی ایران" به نتایجی از قبیل اینکه: امنیت نیز یکی از شاخص‌های توسعه است لذا جهت توسعه و گسترش یک منطقه باید ملاحظات امنیتی به نحو احسن مدنظر قرار گیرد. دست یافته است.

آمایش سرزمینی یک دکترین وسیع و نسبتاً پیچیده ای است که با تحقیقات قبلی و فعلی تکمیل نخواهد شد و حوزه دفاع همچنان برای توسعه این موضوع ظرفیت های فراوانی دارد. همچنین  ارائه راهبردهای این موضوع در حوزه های گوناگون علمی- فناوری، فرهنگی، نظامی، اقتصادی قابل توسعه است، فلذا برش زدن به این کارِ وسیع، کاملا منطقی به نظر می رسد. درمجموع بررسی ها نشان می دهد که فعالیت پژوهشی مشابه عنوان این مقاله صورت نگرفته و این پژوهش در نو خود، تحقیق جدیدی به شمار می رود.

مفهوم شناسی:

آمایش سرزمینی: به عقیده برخی از صاحب نظران مانند فلیپ لامور ، موضوع اساسی که آمـایش سـرزمین را تعریف می کند « مدیریت کشور» است. (Hansen, 1978:5) و برخی نیز آمـایش سـرزمین را نوعی برنامه ریزی بلندمدت برای توزیع بهتر جمعیت، امکانات و فعالیت‌های مختلف به منظور آسایش، افزایش رفاه و هماهنگی جامعه می دانند.(Henry, 2002:292 )

به لحاظ مفهوم، آمایش سرزمین، ایجاد تعادل بین سه عنصر انسان، فضا و فعالیت تعریف شده است که در ارتباط با انسان مقولة «مدیریت» مطرح است و در رابطه با فضا بحث «اقلیم» مطرح است و در رابطه با فعالیت مقوله « برنامه و برنامه ریزی» برجسته می شود یعنی مفهـوم آمایش تلفیقی از سه علم مدیریت، اقتصاد، جغرافیا و جامعه شناسی اسـت.( وحیدی ؛1373: 76)

این واژه کلمه نوین فارسی است که از ریشه فعل «آمادن» و«آمودن» به معنی آراستن، آمیخـتن، بـه رشـته درآوردن و آماده کردن است که از واژة Aménager در زبان فرانسه اقتباس شده است، آمـایش سرزمین ترجمه اصطلاح از زبان فرانسه است (قورچیان؛1385: 2)

آمایش سرزمینی توزیع متوازن و هماهنگ جغرافیایی کلیه فعالیت‌های اقتصادی-اجتماعی در پهنه سرزمین نسبت به قابلیت‌ها و منابع طبیعی و انسانی را آمایش سرزمین می‌گویند.(‌ قیومی، 1394: 35)

دفاع: دفاع از ریشه دَفَع َ و به معنای از کسی حمایت کردن، بدی و آزاری را از خود یا دیگری دور کردن، وطن و ناموس و حقوق خود را از دستبرد دشمن حفظ کردن است(عمید،1389:528)

دفاع همواره یکی از دغدغه های اصلی هر نظام سیاسی تلقی شده است؛ چراکه با امنیت و سرنوشت کشور پیوند خورده است. مفهوم کلان دفاع دارای اجزایی است که بدون تردید دفاع ملی از بارزترین و برجسته ترین آنها محسوب میشود که کیفیت و ماهیت آن بر ضریب امنیت کشور تاثیرگذار است. پیچیده شدن مناسبات در عرصه بین الملی و منطقه ای از یکسو بر اهمیت این مقوله افزوده و از سوی دیگر فرآیند تدوین آن را دشوار نموده است. دلیل عمده این موضوع، نقش آفرینی متغیرهای بیشتر و نیز سرعت تحولاتت است.(عصاریان نژاد، 1301: 56)

دفاع سیاسی: دفاع سیاسی به عنوان یکی از مهم­ترین ابعاد دفاع، به معنای به کارگیری ظرفیت­ها، استعدادها، امکانات، ابزارها و... دیپلماسی دفاعی در حوزه سیاست است که با در نظر داشتن اسناد بالادستی (قانون اساسی، نظریات و اندیشه­ امامین انقلاب) در حوزه مسائل سیاسی، از حوزه شمولی در سطح ملی، جهان اسلام و عرصه جهانی برخوردار است. (بختیاری، 1395: 108)

دفاع ملی و دفاع سیاسی: شاید بتوان گفت مهمترین موضوع دفاع ملی حفظ منافع ملی است که این منافع چنان سیال است و با عدم قطعیت ها مواجه است و تغییر آن در هر لحظه مفروض است.  سیاست خارجه از این قاعده مستثنی نبوده و مسائلی مانند دفاع از حق ذاتی ملت ها،  داشتن فناوری هسته ای، نامشروعیت رژیم صهیونیستی، حفظ منافع اقتصادی تجاری ایران در جهان و بسیاری منافع دیگر را می توان در زیر گروه دفاع ملی و منافع ملی جمهوری اسلامی در نظر گرفت.

بنابراین، در بعد نظامی و دفاعی امنیت ملی دولت هنوز موضوع امنیت است و نخبگان حاکم دولتها مهمترین بازیگران امنیتی کننده مسائل هستند (بوزان و دیگران،1386: 86) اما، دفاع به خودی خود هدف نیست، بلکه برای نیل به هدف یا اهدافی خاص صورت می پذیرد. انقلاب اسلامی نیز که اهداف و آرمان های بلندی را در ابعاد مختلف بویژه بعد سیاسی تعقیب می کند از این قاعده مستثنی نیست(منصوری لاریجانی،1380: 53)

دفاع در حیطه امور سیاسی به کارکرد های نهادهای سیاسی جامعه در جهت تحقق بالاترین ضریب دفع تهدید و امنیت زایی اطلاق می شود و نکته مهم اینکه دفاع سیاسی در عرصه ملی افزون بر حوزه داخلی، نسبت به محیط خارجی یعنی آن چه در صحنه سیاست خارجی تولید و صادر می شود نیز قابل تعمیم است. در سطح فراملی دفاع سیاسی درصدد تبیین خطوط فاصل مشخصی میان جهان اسلام و جهان سلطه می باشد. عراقچی و همکاران، 1399: 104)

بنیان های نظری پیرامون دفاع سیاسی: دفاع سیاسی در صدر اسلام: مطالعه تاریخ صدر اسلام نشان میدهد که سران قریش برای مقابله با اسلام، از همه روشها، ابزارها و ظرفیت های خود از جمله روش های سیاسی بهره جسته اند. در مقابل، نبی مکرم اسلام ^{(صلوات الله علیه)} نیز از روش های سیاسی برای تبلیغ و گسترش اسلام و مقابله با کفار مکه استفاده کرده اند که اهم اقدامات طرفین عبارتند از:روش های سیاسی کفار قریش: رایزنی و مذاکره (درخواست از ابوطالب برای منصرف کردن پیامبر^{(صلوات الله علیه)} از دعوت مردم، مذاکره با پیامبر^{(صلوات الله علیه)} برای نادیده گرفتن نقض پیمان از سوی مشرکین و تمدید صلح حدیبه)

1. تطمیع (پیشنهاد مقام، ثروت و ازدواج با بهترین زنان مکه)
2. اعزام فرستاده و نماینده ویژه (برای مذاکره با نجاشی برای برگرداندن مسلمانان از حبشه)
3. اعمال تحریم و محاصره سیاسی، اجتماعی و اقتصادی علیه مسلمانان (ماجرای شعب ابوطاتشکیل ائتلاف از قبایل و طوایف عرب برای کشتن پیامبر^{(صلوات الله علیه)} در ماجرای لیله المبیت

روش های سیاسی پیامبر اسلام^{(صلوات الله علیه)}

1. رایزنی، گفتگو و مذاکره با کفار قریش قضایای مختلف از قبیل: ماجرای یوم الانذار، صلح حدیبیه.
2. برقراری ارتباط با طوایف و انعقاد پیمان های اتحاد و دوستی دوجانبه و چندجانبه، پیمان عقبه اول و دوم، پیمان های اتحاد با طوایف اطراف مدینه.
3. ایجاد وحدت و انسجام داخلی در جامعه مسلمانان (عقد اخوت، بیعت رضوان)
4. عقد پیمان عدم تعرض و حسن همجواری(با قریش و یهودیان مدینه)
5. تقویت وحدت و انسجام داخلی مسلمانان از طریق تجدید پیمان در ماجرای بیعت رضوان.مکاتبه و اعزام فرستاده به دربار سران کشورها و قدرت های جهانی از قبیل: ایران، روم، مصر، حبشه، غسان، عمان و... .
6. صدور بیانیه و قطعنامه (دعوت عمومی و اعلان آشکار رسالت در حجر اسماعیل در مکه).دادن هشدار و اولتیماتوم (برائت از مشرکان)
7. تعیین جانشین و گرفتن بیعت از مردم برای حاکم اسلامی (غدیر خم).

دفاع سیاسی در اندیشه سیاسی امام خمینی(ره):

بامطالعه آثار، دیدگاه ها و مرور بیانات حضرت امام خمینی(ره) به این نتیجه می رسیم که آن حضرت برای مقابله با توطئه های دشمن در حوزه سیاست داخلی، در وهله نخست معتقد به وحدت و انسجام داخلی بوده و بارها با عبارت «وحدت کلمه» از آن یادکرده و آن را در کنار داشتن انگیزه و مقصد الهی، رمز پیروزی انقلاب و همینطور رمز تداوم آن دانسته اند.(امام خمینی؛ وصیتنامه الهی - سیاسی، بند الف)

حمایت و پشتیبانی از رهبری نظام و به عبارتی داشتن پشتوانه مردمی، دومین مؤلفه ای است که آن حضرت خنثی کننده توطئه های دشمنان انقلاب در تمامی سطوح و حوزه ها میدانند و جمله معروف «پشتیبان ولایت فقیه باشید تا آسیبی به مملکت شما نرسد» ناظر بر همین دیدگاه آن حضرت است.

حفظ استقلال کشور، حضور مردم درصحنه و در بطن حوادث سیاسی روز (صحیفه نور،ج15: 24-22)، برقراری پیوندهای نزدیک و ناگسستنی بین مردم و مسئولین(صحیفه نور،ج3: 26-25) توجه به تبلیغات داخلی و نقش علما، گویندگان و رسانه های ارتباط جمعی در رساندن پیام های انقلاب اسلامی به اطراف و اکناف کشور(صحیفه نور،ج16: 114-113)، تبَعیت افراد، گروهها و جریانات سیاسی از اسلام و مصالح انقلاب اسلامی از دیگر مؤلفه های مؤثر در دفاع سیاسی داخلی از دیدگاه امام خمینی ^(ره)می باشد.

در حوزه سیاست خارجی نیز به طور مختصر می توان گفت که ایشان به جِد معتقد به استکبارستیزی و التزام به اصل نه شرقی و نه غربی، حفظ استقلال خارجی و صلابت و پایداری در مقابل مستکبران عالم(صحیفه نور،ج16: 49-26) )، توجه به تبلیغات خارجی و رساندن پیام های انقلاب اسلامی به گوش ملت ها و دولت های جهان، روابط برادرانه با ملت های مسلمان(صحیفه نور،ج1: 5-3)، وحدت و یک پارچگی امت اسلامی و نزدیک کردن ملل مسلمان نسبت به هم، کمک به مسلمانان برای رهایی از سلطه حاکمان وابسته و همینطور روابط دوستانه با سایر کشورهای غیر متخاصم و نیز کشورهای مستضعف غیرمسلمان(صحیفه نور،ج4: 242-241)بوده‌اند.

 دیدگاه ها و نقطه نظرات رهبر معظم انقلاب^{(مدظله العالی)}

دفاع سیاسی در اندیشه سیاسی امام خامنه ای^{(مدظله العالی)} در حوزه های مختلف سیاسی، در واقع اندیشه سیاسی اسلامی حضرت امام خامنه ای^{(مدظله العالی)} را برای ما تبیین می کند. به اجمال، ایشان در حوزه سیاسی معتقدند که با اتخاذ سیاست ها و رویه های زیر می توان توطئه ها و تهاجمات دشمن در حوزه سیاسی را دفع کرد:

الف)در حوزه سیاست ملی و داخلی

1. حفظ وحدت ملی و پرهیز از اختلافات سیاسی، قومی و مذهبی(بیانات؛11/05/1395)
2. حفظ امنیت ملی(بیانات؛03/06/1395)
3. حفظ استقلال سیاسی(بیانات؛07/03/1397)
4. اقتدار سیاسی(بیانات؛20/06/1388)

ب) در حوزه سیاست خارجی:

1. توجه به اصول و آرمان ها در سیاست خارجی(بیانات؛25/05/1383)
2. ایستادگی در برابر نظام سلطه (بیانات؛01/01/1387)
3. دیپلماسی فعال و هدف دار(بیانات؛03/06/1397)
4. دیپلماسی توأم با ابتکار(بیانات؛04/12/1393)
5. توجه به دیپلماسی عمومی(بیانات؛07/10/1390)
6. حضور فعال در مجامع جهانی(بیانات؛25/05/1383)
7. اتخاذ مواضع تهاجمی در مواجهه با استکبار(بیانات؛26/08/1395)
8. دفاع از فلسطین و تقویت محور مقاومت و مستضعفان و محرومان جهان(بیانات؛02/03/1399)
9. نزدیکی با ملت های مسلمان، به عنوان عمق راهبردی جمهوری اسلامی(بیانات؛23/01/1401)
10. عمل بر مبنای عزت، حکمت و مصلحت(بیانات؛22/11/1397)

جمعیت: به کلیه کسانی که به‌طور مستمر در یک واحد جغرافیایی (کشور، استان، شهرستان، شهر یا روستا) به‌صورت خانوار و خانواده زندگی می‌کنند، جمعیت گفته می‌شود (تقوی؛1401: 3)

جمعیت در سطح ملی نیز عبارت است از: "کلیه انسان­هایی که به لحاظ سرزمینی تابعیت یک کشور را دارند". تحرک و جابه­جایی جمعیت جهت بهبود بخشیدن به وضعیت زندگی و تأثیر این جابه­جایی­ها بر ساختار اقتصادی، اجتماعی و جمعیتی مناطق مهاجرفرست و مهاجرپذیر، از عوامل اصلی تغییر و تحول جمعیت و مهمترین عامل خارجی تغییر تعداد و ساخت جمعیت می­باشد.

چهارچوب نظری تحقیق:

آمایش سرزمینی بعنوان یک ابزار کلان می تواند نقش مهمی در تقویت دفاع سیاسی یک کشور ایفا کند، بطور خاص با توجه به جمعیت می تواند به چندین ارتباط کلیدی از جمله عوامل دفاع سیاسی در محیط های ملی و فراملی و همچنین  عوامل دفاع سیاسی مبتنی بر جمعیت اشاره کرد. بنابراین آمایش سرزمینی و جمعیت دو عامل کلیدی هستند که به طور مستقیم بر توانایی دفاعی یک کشور تاثیر می گذارند و با در نظر گرفتن این ارتباط می توان سیاست های آمایشی را به گونه ای طراحی کرد که هم بر توسعه پایدار کشور کمک کند و هم به تقویت دفاع سیاسی آن بیانجامد.

محیط­شناسی

• میزان توانایی در رهبری جمعیت: میزان توانایی در رهبری جمعیت در دفاع سیاسی به عوامل متعددی بستگی دارد. با این حال، رهبران مؤثر می‌توانند با استفاده از مهارت‌ها، دانش، مشروعیت و حمایت مردمی خود، از طریق ترویج وحدت، القاء الهام، سازماندهی و بسیج مردم و مدیریت درگیری، جمعیت را به طور موثر در دفاع سیاسی رهبری کنند.
• ساختار سنی جمعیت (ترکیب جمعیت): یکی از شیوه­های ارزیابی درجه توسعه­یافتگی کشورها، بررسی ساختار سنی و جنسی جمعیت آن­ها است. معمولاً ساختار سنی جمعیت در سه گروه؛ جمعیت کمتر از 15 سال، جمعیت بین 15 تا 64 سال و جمعیت65 سال و بیشتر مورد بررسی قرار می­گیرد. بی تردید میانگین سنی جمعیت بین 15 تا 64 سال، بهترین کارآیی را برای کشور به­همراه دارند. بخش مهمی از فعالیت­های اقتصادی کشور توسط این گروه سنی انجام می­شود و هر کشوری که دارای بیشترین افراد در این طیف سنی باشد، قطعا موفق­تر عمل خواهد کرد و به عبارتی بیشترین افراد در گروه­های سنی 15 تا 64 سال، نتایج بسیار خوبی را برای تولید قدرت ملی کشور ارائه می­دهند ( حافظ­نیا، 1401: 55).
• عدد یا اندازه جمعیت (رشد جمیعت): تعداد جمعیت یک کشور، می­تواند تأثیر زیادی در اقتدار آن کشور داشته باشد. اگر چه کشورهای پرجمعیت را نمی­توان به طور قطعی جزء کشورهای قدرتمند به­حساب آورد، اما جمعیت زیاد نقش مهمی در اقتدار کشور در حوزه­های مختلف از جمله فعالیت­های سیاسی دارد. جمعیت زیاد اعتماد به­نفس در داخل و ترس و احترام در خارج را به­همراه دارد (روشندل؛1394 :71). بر اساس دیدگاه "کرنوکوپیایی" با افزایش جمعیت، منابع جامعه توسعه می­یابد و در نهایت موجب افزایش منابع سرانه می­شود. این توسعه از این احتمال ناشی می­شود که جمعیت بزرگ اصولاً باعث تخصصی کردن فزاینده، تقسیم کار مؤثرتر و پیشرفته و گسترش مازاد اقتصادی می­گردد (2000:102، Muir)
• توزیع جغرافیایی جمعیت: بسیاری از کارشناسان معتقدند که تمرکز بیشتر جمعیت در نواحی داخلی کشور نسبت به نواحی مرزی، توزیع مطلوب است و چنین الگویی باعث ایجاد احساس مشترک اجتماعی در میان دولت شده و ارتباط با ساکنان کشورهای خارجی را به حداقل می­رساند. در واقع اگر جمعیت در یک­جا متراکم باشد، یکپارچه کردن آن آسان­تر است و اگر در منطقه وسیعی پراکنده باشد، نسبت به ناحیه­گرایی آسیب­پذیرتر است ولی به­ندرت می­توان قضیه را به سادگی پیدا کرد.
• برخورداری از استقلال سیاسی: برخورداری از استقلال سیاسی در دفاع سیاسی  نقش مهمی ایفا می‌کند.  این امر  به کشورها  امکان می‌دهد تا  تصمیمات مستقل  بگیرند، منافع ملی خود را حفظ کنند، از خود در برابر تجاوز بازدارندگی کنند، مشروعیت دولت را افزایش  دهند و روحیه ملی را تقویت کنند.  با این حال،  استقلال سیاسی به تنهایی  تضمین کننده دفاع موفق نیست و  کشورها برای دفاع موثر از خود به طیف وسیعی از توانمندی‌ها اعم از اتخاذ تصمیمات مستقل، حفظ منافع ملی، ایجاد بازدارندگی، افزایش مشروعیت و ارتقای روحیه ملی نیاز دارند.
• توجه به‌نظام ژئوپلیتیکی جهان: نظام ژئوپلیتیکی جهان به توزیع قدرت و منابع در سراسر جهان و همچنین روابط بین کشورها اشاره دارد. این امر می‌تواند تأثیر قابل توجهی بر دفاع سیاسی یک کشور داشته باشد، لذا با دانست نظام ژئوپلیتیکی جهان در حال تحول دائمی است و این امر می‌تواند تأثیر قابل توجهی بر دفاع سیاسی کشورها داشته باشد. کشورها باید برای سازگاری با این تغییرات و اطمینان از حفظ امنیت خود آماده باشند.

روش‌شناسی تحقیق

این پژوهش از نوع کاربردی- توسعه‌ای و ازنظر ماهیت توصیفی- اکتشافی بوده و با تکیه‌بر روش­های کتابخانه­ای و میدانی و مطالعه اسناد و مدارک و مصاحبه تخصصی با خبرگان مرتبط با حوزه آمایش سرزمینی و سیاست انجام شد. روش تجزیه‌وتحلیل در این پژوهش کمی و کیفی می‌باشد که ضمن مطالعه اسناد و مقالات و همچنین اخذ نظرات و آراء خبرگان و صاحب‌نظران از طریق مصاحبه با سؤالات نیمه ساختاریافته شاخص‌های هر مؤلفه احصاء و درنهایت در این تحقیق سؤال مورد تجزیه‌وتحلیل و تفسیر قرارگرفته و نتایج در گروه کانونی مورد غنی­سازی و فشرده­سازی شده است.

با توجه به تخصصی بودن موضوع تحقیق و محدودیت وجود صاحب‌نظران، خبرگان و کارشناسان متخصص در حوزه‌ی آمایش سرزمینی، سیاسی و جمعیتی در سطح نیروهای مسلح و دستگاه‌های کشوری و مراکز دانشگاهی، جامعه‌ی خبرگی برای مصاحبه با ویژگی‌های زیر تعیین‌شده است:

• دارای سابقه‌ی خدمت در مشاغل راهبردی و سطوح عالی
• دارای مدرک تحصیلی کارشناسی ارشد به بالا و باسابقه پژوهشی و آموزشی بالاتر از 10 سال
• انجام کار مطالعاتی در حوزه آمایش سرزمینی و دفاع همه‌جانبه (جامعه خبرگی)
• داشتن آشنایی کامل با موضوعات راهبردی مرتبط با جنگ و تهدید

تجزیه‌وتحلیل داده‌ها و یافته‌های تحقیق

در این پژوهش به‌منظور تبیین دقیق علل و عوامل مهم مؤثر بر کارکردهای آمایش سرزمینی در دفاع سیاسی با تأکید بر جمعیت، علاوه بر مطالعه ادبیات و بررسی اسناد و مدارک علمی، حجم نمونه­ای از جامعه خبره در حوزه آمایش سرزمینی و سیاسی انتخاب و با طرح گویه­های مرتبط با پژوهش، نقطه نظرات آنان احصاء و مورد تجزیه‌وتحلیل قرار گرفت.

روش تجزیه‌وتحلیل در این پژوهش کمی و کیفی می­باشد که ضمن مطالعه اسناد و مقالات و همچنین اخذ آراء خبرگان و صاحب­نظران از طریق مصاحبه شاخص­های هر مؤلفه احصاء و درنهایت سؤالات مورد تجزیه‌وتحلیل و تفسیر قرارگرفته است. پس از احصاء عامل‌های حاصل از مطالعات کتابخانه‌ای و مصاحبه با صاحب‌نظران، طی جلسات خبرگی با کارشناسان و متخصصان حوزه­ سیاسی درنهایت عوامل جمعیتی موثر در بعد سیاسی 22 عامل در محیط ملی و 12 عامل در محیط فراملی، مجموعاً 34 عامل به شرح زیر تعیین گردید.

در همین راستا، عوامل دفاع سیاسی مبتنی بر جمعیت به ترتیب اهمیت و اولویت عبارت­اند از: میزان توانایی در رهبری جمعیت، ساختار سنی جمعیت (ترکیب جمعیت)، میزان باسوادی، توزیع جغرافیایی جمعیت، برخورداری از استقلال سیاسی و توجه به‌نظام ژئوپلیتیکی جهان.

همچنین عوامل سیاسی مستخرجه از مطالعات کتابخانه‌ای و مصاحبه با صاحب‌نظران در محیط (ملی) به ترتیب اهمیت و اولویت عبارت‌اند از: میزان توانایی در رهبری جمعیت، عدم ثبات سیاسی کشور (به‌واسطه اختلافات سیاسی بین احزاب و یا تعلقات حزبی جمعیت)، برخورداری از استقلال سیاسی، میزان وحدت ملی، وضعیت قدرت ملی، میزان هم‌گرایی یا واگرایی قومی و مذهبی، وضعیت پیشرفت علوم و تکنولوژی، افزایش چالش‌های امنیتی، چگونگی اقناء سازی جمعیت، تنظیم سیاست‌های کشور باسیاست‌های جهانی، وجود سیاست‌های مناسب باروری، حفظ و ترکیب ساختار مطلوب جمعیتی، باز توزیع فضایی و جغرافیایی جمعیت متناسب با ظرفیت زیستی، توزیع متعادل و کاهش فشار جمعیتی در ساختار قدرت، حفظ و جذب جمعیت در روستاها و مناطق مرزی و کم تراکم، ایجاد مراکز جدید جمعیتی در جزایر و سواحل خلیج‌فارس و دریای عمان، تقویت مؤلفه‌های هویت‌بخش ملی و ارتقای وفاق و همگرایی اجتماعی، آمایش و سازمان‌دهی فضا و الگوی توزیع فضایی قدرت سیاسی، توسعه و پیشرفت بر اساس ارزش‌های ملی و هویت‌بخشی، کاهش ناسازگاری‌های حال و آینده بر اساس رهیافت‌های کسب‌شده از نظام بین‌الملل، توجه به فناوری‌های راهبردی و اقتصاد شبکه ای، تعامل مؤثر و سازنده با دنیا.

و عوامل سیاسی مستخرجه از مطالعات کتابخانه‌ای و مصاحبه با صاحب‌نظران در محیط (فراملی) به ترتیب اهمیت و اولویت عبارت‌اند از: وحدت امت اسلامی، میزان ارتباطات فراملی، تحریم و فشارهای حقوق بشری، افزایش وزن ژئوپلیتیکی ایران در منطقه، توجه به‌نظام ژئوپلیتیکی جهان، توجه به گذار ژئوپلیتیکی، وجود نظام چندقطبی، بروز قدرتهای نوظهور، وجود نیروهای مرکزگرا و مرکزگریز، تعداد سازمان‌های مردم‌نهاد، مراکز تصمیم گیری جهانی، گفتگوهای و مذاکرات سیاسی.

بر اساس تجزیه‌وتحلیل به‌عمل‌آمده و به استناد به نظر خبرگان عوامل مؤثر بر بُعد دفاع سیاسی مبتنی بر جمعیت به شرح زیر تفسیر می‌گردد:

1. میزان تأثیرگذاری عامل « میزان توانایی در رهبری جمعیت » در ایجاد همگرایی ملی نقش مؤثری داشته و میزان تأثیرگذاری آن به‌عنوان یکی از عوامل جمعیت به میزان 100 درصد بر دفاع سیاسی در محیط ملی مؤثر می­باشد.
2. میزان تأثیرگذاری عامل «عدم ثبات سیاسی کشور (به‌واسطه اختلافات سیاسی بین احزاب و یا تعلقات حزبی جمعیت)» باعث بی‌ثباتی سیاسی داخلی کشور گردیده و خسارات جبران‌ناپذیری را هم در تشویق دشمن به تجاوز به کشور می‌گردد و میزان تأثیرگذاری آن .به‌عنوان یکی از عوامل جمعیت به میزان 96 درصد بر دفاع سیاسی در محیط ملی مؤثر می­باشد.
3. میزان تأثیرگذاری عامل « برخورداری از استقلال سیاسی» باعث قطع وابستگی به دیگر کشورها خصوصاً ابرقدرت‌ها می‌گردد و میزان تأثیرگذاری آن به‌عنوان یکی از عوامل جمعیت به میزان 100 درصد بر دفاع سیاسی در محیط ملی مؤثر می­باشد.
4. میزان تأثیرگذاری عامل « میزان وحدت ملی» باعث افزایش امنیت کشور می‌گردد و میزان تأثیرگذاری آن به‌عنوان یکی از عوامل جمعیت به میزان 100 درصد بر دفاع سیاسی در محیط ملی مؤثر می­باشد.
5. میزان تأثیرگذاری عامل « وضعیت قدرت ملی» باعث ایجاد بازدارندگی می‌گردد و میزان تأثیرگذاری آن به‌عنوان یکی از عوامل جمعیت به میزان 100 درصد بر دفاع سیاسی در محیط ملی مؤثر می­باشد.
6. میزان تأثیرگذاری عامل « میزان هم‌گرایی قومی و مذهبی» باعث ایجاد وحدت بیشتر میان اقوام می‌گردد و میزان تأثیرگذاری آن به‌عنوان یکی از عوامل جمعیت به میزان 94 درصد بر دفاع سیاسی در محیط ملی مؤثر می­باشد.
7. میزان تأثیرگذاری عامل « وضعیت پیشرفت علوم و تکنولوژی» منجر به بهبود کیفیت زندگی مردم، افزایش بهره‌وری و ارتقاء خدمات عمومی می‌گردد و میزان تأثیرگذاری آن به‌عنوان یکی از عوامل جمعیت به میزان 92 درصد بر دفاع سیاسی در محیط ملی مؤثر می­باشد.
8. میزان تأثیرگذاری عامل « افزایش چالش‌های امنیتی» می‌تواند ثبات سیاسی را دچار خلل کرده و برنامه‌ریزی‌های حکمران‌ها را با سختی‌هایی روبرو کند و میزان تأثیرگذاری آن به‌عنوان یکی از عوامل جمعیت به میزان 82 درصد بر دفاع سیاسی در محیط ملی مؤثر می­باشد.
9. میزان تأثیرگذاری عامل « چگونگی اقناء سازی جمعیت» باعث تسریع در موفقیت برنامه‌های آمایشی، مشارکت مردمی و افزایش تاب‌آوری جمعیت می‌گردد و میزان تأثیرگذاری آن به‌عنوان یکی از عوامل جمعیت به میزان 80 درصد بر دفاع سیاسی در محیط ملی مؤثر می­باشد.
10. میزان تأثیرگذاری عامل «تنظیم سیاست‌های کشور باسیاست‌های جهانی» باعث افزایش تعاملات در سطح بین‌المللی می‌گردد و میزان تأثیرگذاری آن به‌عنوان یکی از عوامل جمعیت به میزان 98 درصد بر دفاع سیاسی در محیط ملی مؤثر می­باشد.
11. میزان تأثیرگذاری عامل « وجود سیاست‌های مناسب باروری» باعث عامل رشد و توسعه و اقتدار کشور می‌گردد و میزان تأثیرگذاری آن به‌عنوان یکی از عوامل جمعیت به میزان 72 درصد بر دفاع سیاسی در محیط ملی مؤثر می­باشد.
12. میزان تأثیرگذاری عامل « حفظ و ترکیب ساختار مطلوب جمعیتی» باعث کیفی سازی جمعیت کشور می‌گردد و میزان تأثیرگذاری آن به‌عنوان یکی از عوامل جمعیت به میزان 76 درصد بر دفاع سیاسی در محیط ملی مؤثر می­باشد.
13. میزان تأثیرگذاری عامل « باز توزیع فضایی و جغرافیایی جمعیت متناسب با ظرفیت زیستی» باعث توسعه و رفاه فراگیر و همچنین برقراری عدالت می‌گردد و میزان تأثیرگذاری آن به‌عنوان یکی از عوامل جمعیت به میزان 72 درصد بر دفاع سیاسی در محیط ملی مؤثر می­باشد.
14. میزان تأثیرگذاری عامل «توزیع متعادل و کاهش فشار جمعیتی در ساختار قدرت» باعث افزایش عدالت سیاسی می‌گردد و میزان تأثیرگذاری آن به‌عنوان یکی از عوامل جمعیت به میزان 72 درصد بر دفاع سیاسی در محیط ملی مؤثر می­باشد.
15. میزان تأثیرگذاری عامل «حفظ و جذب جمعیت در روستاها و مناطق مرزی و کم‌تراکم» باعث تقویت و افزایش تراکم جمعیت در مناطق مرزی می‌گردد و میزان تأثیرگذاری آن به‌عنوان یکی از عوامل جمعیت به میزان 74 درصد بر دفاع سیاسی در محیط ملی مؤثر می­باشد.
16. میزان تأثیرگذاری عامل «ایجاد مراکز جدید جمعیتی در جزایر و سواحل خلیج‌فارس و دریای عمان» باعث رونق بخشی به سواحل و توسعه مناطق ساحلی می‌گردد و میزان تأثیرگذاری آن به‌عنوان یکی از عوامل جمعیت به میزان 76 درصد بر دفاع سیاسی در محیط ملی مؤثر می­باشد.
17. میزان تأثیرگذاری عامل «تقویت مؤلفه‌های هویت‌بخش ملی و ارتقای وفاق و همگرایی اجتماعی» باعث وحدت راهبردی در سطح ملی می‌گردد و میزان تأثیرگذاری آن به‌عنوان یکی از عوامل جمعیت به میزان 76 درصد بر دفاع سیاسی در محیط ملی مؤثر می­باشد.
18. میزان تأثیرگذاری عامل « آمایش و سازمان‌دهی فضا و الگوی توزیع فضایی قدرت سیاسی» باعث افزایش منزلت و قدرت اجتماع و توزیع ثروت و عدالت جغرافیایی می‌گردد و میزان تأثیرگذاری آن به‌عنوان یکی از عوامل جمعیت به میزان 80 درصد بر دفاع سیاسی در محیط ملی مؤثر می­باشد.
19. میزان تأثیرگذاری عامل « توسعه و پیشرفت بر اساس ارزش‌های ملی و هویت‌بخشی» باعث بالا رفتن اقتدار همه‌جانبه ملی اعم از سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، نظامی و فرهنگی می‌گردد و میزان تأثیرگذاری آن به‌عنوان یکی از عوامل جمعیت به میزان 78 درصد بر دفاع سیاسی در محیط ملی مؤثر می­باشد.
20. میزان تأثیرگذاری عامل « کاهش ناسازگاری‌های حال و آینده بر اساس رهیافت‌های کسب‌شده از نظام بین‌الملل» باعث افزایش ثبات سیاسی می‌گردد و میزان تأثیرگذاری آن به‌عنوان یکی از عوامل جمعیت به میزان 86 درصد بر دفاع سیاسی در محیط ملی مؤثر می­باشد.
21. میزان تأثیرگذاری عامل « توجه به فناوری‌های راهبردی و اقتصاد شبکه‌ای» سبب توسعه و رشد اقتصادی کشور می‌گردد و میزان تأثیرگذاری آن به‌عنوان یکی از عوامل جمعیت به میزان 82 درصد بر دفاع سیاسی در محیط ملی مؤثر می­باشد.
22. میزان تأثیرگذاری عامل « تعامل مؤثر و سازنده با دنیا» باعث جلوگیری از انزوای ژئوپلیتیکی و رشد و توسعه همه‌جانبه کشور می‌گردد و میزان تأثیرگذاری آن به‌عنوان یکی از عوامل جمعیت به میزان 100 درصد بر دفاع سیاسی در محیط ملی مؤثر می­باشد.
23. میزان تأثیرگذاری عامل « وحدت امت اسلامی» باعث نزدیکی سبک زندگی، همبستگی‌های اجتماعی و رفع نیازهای مذهبی می‌گردد و میزان تأثیرگذاری آن به‌عنوان یکی از عوامل جمعیت به میزان 90 درصد بر دفاع سیاسی در محیط فراملی مؤثر می­باشد.
24. میزان تأثیرگذاری عامل « میزان ارتباطات فراملی» باعث افزایش مراودات و مناسب‌های جمعیتی می‌گردد و این امر می‌تواند بر جمعیت با مهاجرت یا بالعکس تأثیر بگذارد و میزان تأثیرگذاری آن به‌عنوان یکی از عوامل جمعیت به میزان 98 درصد بر دفاع سیاسی در محیط فراملی مؤثر می­باشد.
25. میزان تأثیرگذاری عامل « تحریم و فشارهای حقوق بشری» در کاهش نرخ رشد، مهاجرت یا جابجایی جمعیت، تغییر در ساختار سنی و جنسی، تغییر در ساختار کمی و کیفی مؤثر است و میزان تأثیرگذاری آن به‌عنوان یکی از عوامل جمعیت به میزان 76 درصد بر دفاع سیاسی در محیط فراملی مؤثر می­باشد.
26. میزان تأثیرگذاری عامل «افزایش وزن ژئوپلیتیکی ایران در منطقه» باعث تکوین و تثبیت وزن ژئوپلیتیکی کشور و افزایش قدرت ملی در سطح بین‌المللی می‌گردد و میزان تأثیرگذاری آن به‌عنوان یکی از عوامل جمعیت به میزان 76 درصد بر دفاع سیاسی در محیط فراملی مؤثر می­باشد.
27. میزان تأثیرگذاری عامل « توجه به‌نظام ژئوپلیتیکی جهان» در تصمیم‌گیری‌های راهبردی و سیاست‌گذاری کلان دفاعی کشور بسیار مهم بوده و میزان تأثیرگذاری آن به‌عنوان یکی از عوامل جمعیت به میزان 90 درصد بر دفاع سیاسی در محیط فراملی مؤثر می­باشد.
28. میزان تأثیرگذاری عامل « توجه به گذار ژئوپلیتیکی» باعث جلوگیری از غافلگیری راهبردی می‌گردد و میزان تأثیرگذاری آن به‌عنوان یکی از عوامل جمعیت به میزان 96 درصد بر دفاع سیاسی در محیط فراملی مؤثر می­باشد.
29. میزان تأثیرگذاری عامل « وجود نظام چندقطبی» از عوامل مهم در روابط بین‌المللی کشورها بوده و میزان تأثیرگذاری آن به‌عنوان یکی از عوامل جمعیت به میزان 86 درصد بر دفاع سیاسی در محیط فراملی مؤثر می­باشد.
30. میزان تأثیرگذاری عامل « بروز قدرت‌های نوظهور» ازجمله عوامل مهم در تصمیم‌گیری‌های سیاسی بوده و میزان تأثیرگذاری آن به‌عنوان یکی از عوامل جمعیت به میزان 82 درصد بر دفاع سیاسی در محیط فراملی مؤثر می­باشد.
31. میزان تأثیرگذاری عامل « وجود نیروهای مرکزگرا و مرکزگریز» از عوامل مؤثر بر همگرایی یا واگرایی بوده و میزان تأثیرگذاری آن به‌عنوان یکی از عوامل جمعیت به میزان 78 درصد بر دفاع سیاسی در محیط فراملی مؤثر می­باشد.
32. میزان تأثیرگذاری عامل «تعداد سازمان‌های مردم‌نهاد » در قدرت‌یابی کنشگران غیردولتی مؤثر بوده و میزان تأثیرگذاری آن به‌عنوان یکی از عوامل جمعیت به میزان 66 درصد بر دفاع سیاسی در محیط فراملی مؤثر می­باشد.
33. میزان تأثیرگذاری عامل « مراکز تصمیم‌گیری جهانی» در تغییر تدریجی شکل و ماهیت نظام بین‌الملل مؤثر بوده و میزان تأثیرگذاری آن به‌عنوان یکی از عوامل جمعیت به میزان 70 درصد بر دفاع سیاسی در محیط فراملی مؤثر می­باشد.
34. میزان تأثیرگذاری عامل « گفتگوها و مذاکرات سیاسی» می‌تواند سبب پیشگیری از جنگ شده و میزان تأثیرگذاری آن به‌عنوان یکی از عوامل جمعیت به میزان 94 درصد بر دفاع سیاسی در محیط فراملی مؤثر می­باشد.

نمودار2: ضریب اهمیت عوامل بعد سیاسی در محیط ملی

نمودار3: ضریب اهمیت عوامل بعد سیاسی در محیط فراملی

نمودار4: نمودار چندضلعی ضریب اهمیت عوامل بعد سیاسی در محیط فراملی

نمودار5: مقایسه میانگین ضریب اهمیت عوامل بعد سیاسی در محیط­های ملی با فراملی

نتیجه‌گیری و پیشنهاد‌:  

الف-نتیجه گیری

آمایش سرزمینی به عنوان یک نظام جامع و پویا برای برنامه‌ریزی فضایی، نقشی اساسی در ارتقای دفاع سیاسی کشور ایفا می‌کند. این نقش از طریق کارکردهای مختلف آمایش سرزمینی، از جمله توزیع متعادل جمعیت، ساماندهی کالبدی سرزمین، تقویت زیرساخت‌ها، حفظ محیط زیست و ...  قابل تبیین است.

جمعیت به عنوان یکی از مولفه‌های کلیدی قدرت ملی، ارتباطی ذاتی با کارکردهای دفاع سیاسی آمایش سرزمینی دارد. تراکم، توزیع فضایی، نرخ رشد و ...  از جمله شاخص‌های جمعیتی هستند که در این زمینه حائز اهمیت می‌باشند.

ازآنجایی‌که ابعاد و مؤلفه‌های دفاع سیاسی بسیار وسیع می‌باشد، لذا در این تحقیق به شناسایی عوامل موثر جمعیت در دفاع سیاسی در 2 محیط ملی و فراملی پرداخته شده است.  عوامل جمعیت مهم‌ترین رکن موثر در دفاع سیاسی می­باشد. آمایش سرزمین به‌منظور ایجاد رابطه‌ی منطقی بین توزیع جمعیت و انجام فعالیت‌ها در پهنه سرزمین با توجه به ویژگی‌های فضایی مناطق کشور است. برنامه‌ریزی آمایش با بررسی و مطالعه خصوصیات و ویژگی‌های کلی فضای جامعه و بازیافت قابلیت‌ها در نواحی مختلف راه‌حلی برای ایجاد توزیع مناسب الگوهای توسعه و استقرار فعالیت‌های موردنظر اجتماعی، فرهنگی، دفاعی و ...  در جامعه مطرح می‌کند.

از هم‌پوشانی ادبیات تحقیق و همچنین مصاحبه­های انجام‌شده، عوامل جمعیت مؤثر بر دفاع سیاسی، از دید صاحب‌نظران این تحقیق در دو محیط ملی و فراملی  به ترتیب اولویت ذیل مطرح گردید که عبارتند از:

• دفاع سیاسی: مشتمل بر 22 عامل در محیط ملی و 12 عامل در محیط فراملی، مجموعاً 34 عامل و با 25/4 درصد.

در این پژوهش، به شناسایی و بررسی عوامل جمعیت در دفاع سیاسی در دو محیط ملی و فراملی پرداخته شد. عوامل جمعیت، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین ارکان در دفاع سیاسی، نقش حیاتی ایفا می‌کنند. در این راستا، آمایش سرزمین به‌منظور ایجاد رابطه‌ی منطقی بین توزیع جمعیت و انجام فعالیت‌ها در پهنه سرزمین با توجه به ویژگی‌های فضایی مناطق کشور از اهمیت بالایی برخوردار است. برنامه‌ریزی آمایش با بررسی و مطالعه خصوصیات و ویژگی‌های کلی فضای جامعه و بازیافت قابلیت‌ها در نواحی مختلف، راه‌حلی برای ایجاد توزیع مناسب الگوهای توسعه و استقرار فعالیت‌های موردنظر اجتماعی، فرهنگی، دفاعی و ... ارائه می‌دهد. از هم‌پوشانی ادبیات تحقیق و همچنین مصاحبه‌های انجام‌شده، عوامل جمعیت مؤثر بر دفاع سیاسی از دید صاحب‌نظران در دو محیط ملی و فراملی شناسایی شدند. این عوامل در بعد سیاسی شامل 22 عامل در محیط ملی و 12 عامل در محیط فراملی بودند که مجموعاً 34 عامل را با ضریب اهمیت 25/4 درصد تشکیل می‌دادند. در نهایت، می‌توان نتیجه گرفت که توجه به توزیع منطقی و استراتژیک جمعیت در سراسر کشور و بهره‌برداری بهینه از ظرفیت‌های زیستی و جغرافیایی هر منطقه، می‌تواند به تقویت دفاع سیاسی و افزایش توانمندی‌های ملی کمک کند. بدین ترتیب، توجه به برنامه‌ریزی‌های دقیق و همه‌جانبه در زمینه آمایش سرزمین، به‌عنوان یکی از ابزارهای مهم در ارتقای امنیت ملی و دفاع سیاسی، ضروری به نظر می‌رسد.

 ب- پیشنهاد‌ها

پیشنهاد های اجرایی

برای ارتقای کارکرد آمایش سرزمینی در دفاع سیاسی با تاکید بر جمعیت با توجه به یافته‌های تحقیق، می‌توان پیشنهادات اجرایی زیر را برای ارتقای کارکرد آمایش سرزمینی در دفاع سیاسی با تاکید بر جمعیت ارائه کرد:

1. تدوین و اجرای برنامه‌های آمایش سرزمینی با لحاظ مولفه‌های جمعیتی که در آن به توزیع متعادل جمعیت در پهنه سرزمین، به ویژه در مناطق مرزی و استراتژیک، توجه شود.
2. تقویت نظام آمایش سرزمینی:

• ظرفیت نهادی و سازمانی متولی آمایش سرزمینی باید تقویت شود.
• هماهنگی و همکاری بین دستگاه‌های مختلف در زمینه آمایش سرزمینی باید افزایش یابد.

3. ظرفیت‌سازی در زمینه آمایش سرزمینی و دفاع سیاسی:

• برنامه‌های آموزشی برای مدیران و کارشناسان مربوط به آمایش سرزمینی و دفاع سیاسی برگزار شود.
• همایش‌ها و کارگاه‌های آموزشی در زمینه آمایش سرزمینی و دفاع سیاسی برگزار شود.

پیشنهادهای پژوهشی

پیشنهادات پژوهشی در خصوص کارکرد آمایش سرزمینی در دفاع سیاسی با تاکید بر جمعیت

با توجه به اهمیت موضوع و کمبود دانش در این زمینه، پیشنهادات پژوهشی زیر ارائه می‌شود:

1. بررسی تطبیقی مدل‌های آمایش سرزمینی در کشورهای مختلف با تاکید بر کارکردهای دفاعی
2. تحلیل نقش آمایش سرزمینی در دفاع غیرنظامی و پدافند غیرعامل
3. بررسی تاثیر آمایش سرزمینی بر دفاع سیاسی در سطوح مختلف ملی، منطقه‌ای و محلی
4. بررسی چالش‌ها و فرصت‌های اجرای آمایش سرزمینی در ایران با تاکید بر کارکردهای دفاعی- امنیتی
5. تحلیل نقش آمایش سرزمینی در صلح‌سازی و پیشگیری از مناقشات

فهرست منابع:

• قرآن کریم، ترجمه حضرت آیت ا... ناصر مکارم شیرازی
• امام خمینی‌^{(رحمت‌الله علیه)}، صحیفه نور، ج 1، 3، 4، 15 و 16، چاپ سوم (1382)، تهران، دفتر حفظ و نشر آثار امام^{(رحمت‌الله علیه)}
• امام خمینی ^{(رحمت‌الله علیه)}، وصیت نامه سیاسی_الهی، بند الف
• امام خامنه‌ای‌^{(مدظله‌العالی)}، مجموعه بیانات قابل‌دسترسی در: Khamenei.ir

 منابع فارسی

• بختیاری، ایرج (1395) تأثیر مؤلفه­های دفاع اقتصادی کشور بر دفاع همه جانبه با تأکید بر رهنمودها (راهبردها) اسناد ابلاغی مقام معظم رهبری (مدظله العالی)، فصلنامه راهبرد دفاعی، سال چهاردهم، شماره ۵۴،از 93 الی 124
• بوزان باری و همکاران(1392)؛ «چارچوبی تازه برای تحلیل امنیت»، ترجمه علیرضا طیب، پژوهشکده مطالعات راهبردی، تهران، چاپ دوم .
• تقوی، نعمت الله(1401)، مبانی جمعیت شناسی، نشر آیدین.
• حافظ­نیا، محمدرضا (1401)، اصول و مفاهیم ژئوپلیتیک، مشهد: انتشارات پاپلی، چاپ چهارم.
• روشندل، جلیل (1394)، امنیت ملی و نظام بین­المللی، تهران، انتشارات سمت، چاپ دهم.
• سند ملی آمایش سرزمین( مصوب شورایعالی آمایش سرزمین مورخ 11/12/1399)
• عراقچی، عباس و همکاران(1399)، « راهبردهای سیاسی دفاع همه جانبه در جنگ احتمالی آینده » فصلنامه مطالعات دفاعی استراتژیک سال هجدهم، شماره 79 بهار مقاله پنجم، از صفحه 99-119
• عصاریان نژاد، حسین (1391)" نقد برشی بر ادبیات غیربومی دفاع ملی، دفاع همه جانبه"، تهران: دانشگاه عالی دفاع ملی
• عمید، حسن (1389)، فرهنگ فارسی، تهران: انتشارات امیرکبیر
• قورچیان، نادرقلی، جمشیدی اوانکی، مینا (1385 ،) "از آمـایش سـرزمین تـا برنامـه ریـزی درسی"، تهران : انتشارات فراشناختی اندیشه.
• قیومی، حمید (۱۳۹۴)، « تعریف و تبیین علم آمایش سرزمین»، پژوهشگاه شاخص پروژه
• منصوری لاریجانی، اسماعیل، (1380)، سیری در اندیشه های دفاعی امام خمینی(ره)، چاپ اول، تهران، مرکز نشر آیه.
• وحیدی، پریدخت (1373) "آمایش سرزمین: راهنمایی برای برنامهریزی آمـوزش عـالی "، تهران: فصلنامه پژوهش و برنامه ریزی در آموزش عالی، سال دوم مسلسل 7 و 8 .

 منابع انگلیسی

• Hansen, Niles H. (ed.) (1978), “Border Regions: A Critique of Spatial Theory and an European Case Study”; Human Settlement Systems: Internationa Perspectives on Structure Change and public Policy. Ballinger Publication Co., pp. 246-261 Cambridge, UK.
• Henry, William(2002). Curiculum:Perspective, Paradigm &Posibility, Leonard Hill Books.
• Muir Richrd (2000), new introduction to political geography, translated from English to persion by:dorreh mirheydar and seyed yahya safavi, geographical organization, Tehran.

[1] دانشیار دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز- dr.akhbari@gmail.c0m

[2]  دانشیار علوم دفاعی راهبردی دانشگاه عالی دفاع ملی

[3] دانشجوی رشته مطالعات راهبردی دفاع مقدس دانشگاه عالی دفاع  ملی(labbaf01@sndu.ac.ir+09127623810)

[4] دانشجوی رشته مطالعات راهبردی دفاع مقدس دانشگاه عالی دفاع ملی

[5] دانشجوی رشته مطالعات راهبردی دفاع مقدس ادانشگاه عالی دفاع ملی