مدل مفهومی نظام مدیریت ایمنی هوانوردی نیروهای مسلح

مقدمه

قدرت نظامی بیش از آنکه به‌صورت بالفعل مطرح باشد، شکل و صورت بالقوه و آمادگی و توانایی به‌کارگیری منابع و امکانات را مدنظر دارد. معیار نهایی قدرت ملی، توانایی نظامی است. ازآنجاکه کشورها در محیطی قرار دارند که تهدیدات داخلی و خارجی امنیت آن‌ها را به خطر می‌اندازند، کارایی نظامی و تسلیحاتی آنان معیار نهایی قدرت آن‌ها است. توانایی نظامی کشورها را قادر به دفاع از خود می‌کند و هم‌زمان به مدیران دولتی قدرت پیگیری منافعی را می‌دهد که آن‌ها در پیِ به‌دست آوردن آن هستند، حتی اگر به قیمت مواجهه و رویارویی با منافع کشورهای معارض و رقیب باشد؛ ستانده یا خروجی نهایی توان ملی به لحاظ آرمانی، باید قابلیت‌های نیروی نظامی یک کشور برای اجرای طیفی از عملیات علیه دشمنان باشد (تلیس^[1]، 1383: 253). نظریه موازنه قدرت بر این اصل استوار است که امنیت بین‌المللی زمانی افزایش می‌یابد که قدرت نظامی به نحوی توزیع شده باشد که هیچ دولتی به اندازه‌ای که توانایی تفوق آمدن بر دیگر دولت‌ها را داشته باشد، قدرتمند نباشد. این نظریه پیش‌بینی می‌کند که اگر یک دولت، قدرت فوق‌العاده زیادی داشته باشد از قدرت خود استفاده می‌کند و به کشورهای ضعیف حمله می‌کند. این امر موجب می‌شود دولت‌هایی که در معرض خطر هستند برای پیوستن به ائتلاف‌های تدافعی انگیزه پیدا کنند. برخی از واقع‌گرایان بر این عقیده هستند که این امر می‌تواند موجب ثبات بیشتری شود چراکه از تجاوز جلوگیری می‌کند و آن را غیرجذاب نشان می‌دهد البته اگر میان ائتلاف‌های رقیب تعادل قدرت برقرار باشد (کیجلی^[2]،2005).

ازآنجاکه کشور ایران یک جامعه اسلامی است طبعاً مبانی فرهنگی این جامعه متأثر از اسلام و مبتنی بر اصول و اعتقادات اسلامی است و اسلام به‌عنوان یک دین کامل و همه‌جانبه در اعتقادات نهان و آشکار مردم نقش تعیین‌کننده دارد و در این زمینه اصول و روابطی را حاکم می‌گرداند که به‌عنوان فرهنگ مردم و جامعه تلقی و شناخته می‌شود. مدیران ایمنی سازمان‌های پیشرو در جهان و در کنار آن‌ها نیروهای مسلح کشورمان با ارائه راه‌کارها و تمهیدات لازم ازجمله، ایجاد نظامات مدیریت ایمنی، مستندسازی سوانح و عبرت‌آموزی، تدوین شیوه‌نامه‌های ایمنی، تأکید بر آموزش مستمر کارکنان خود و اصلاح مستمر نقاط ضعف موجود سعی در کاهش نرخ سوانح و حفظ سرمایه‌های جانی و مالی داشته، اما بازهم شاهد وقوع سوانح با نرخ غیرقابل‌قبول هستند که در نهایت برای کاهش حداقلی سوانح به یک واژه به نام فرهنگ رسیدند و تنها راه نجات خود را در ارتقای فرهنگ ایمنی کارکنان خود یافتند. حال با توجه به وجود فرهنگ غنی اسلامی و مبانی اعتقادی می‌توان از آن به‌عنوان یک فرصت گران‌قدر در راستای سیاست‌گذاری، طرح‌ریزی، برنامه‌ریزی، هدایت، توسعه فرهنگ ایمنی و پیشگیری از حوادث در سازمان‌های نیروهای مسلح استفاده نمود. امروزه اهمیت ایمنی در حفظ تجهیزات حساس و سرنوشت‌ساز و سرمایه‌های انسانی در توان دفاعی کشور تقریباً بر هیچ‌کس پوشیده نیست و کلیه سیاست‌مداران و مسئولین به‌دنبال ترویج آن در جامعه هدف خود هستند. افزایش و تحمیل هزینه‌های گزاف، بازدهی پایین و احتمال بروز خطاهای انسانی کارکنان نیروهای مسلح، موجب گردیده تا محققین همواره به دنبال دستیابی به راه‌کارهایی به‌منظور کاهش سطح سوانح و حوادث خود و ارتقای ایمنی در بخش‌های مختلف (عملیات، فرایندها، محصولات و افراد) و در نهایت ارتقای امنیت خود در بُعد نظامی باشند. بنابراین یکی از مواردی که می‌تواند در دستیابی به امنیت مثمر ثمر باشد پیشگیری از سوانح و حوادث هوایی نیروهای مسلح است و این تحقیق در نظر دارد با ارائه الگویی بتواند به ارتقای نظام ایمنی هوانوردی و در ادامه کاهش سوانح و حوادث نیروهای مسلح کمک نماید.

همچنین اینکه مدل مفهومی نظام مدیریت ایمنی هوانوردی مبتنی بر فرامین و تدابیر فرمانده معظم کل قوا ^{(مدظله‌العالی)} و خبرگان این حوزه در نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران چگونه است؟ سوال پژوهش حاضر را مطرح می‌کند.

          پیشینۀ پژوهش

منابع مرتبط با موضوع تحلیل فرامین و تدابیر فرمانده معظم کل قوا ^{(مدظله‌العالی)}، ایمنی و نظام ایمنی هوانوردی را می‌توان با توجه به موضوع محوری آن‌ها به دو دسته تقسیم نمود: منابعی که به بهره‌گیری از فرامین و تدابیر به ارتقا و تحول در نیروهای مسلح پرداخته‌اند و منابعی که به اهمیت ایمنی هوانوردی پرداخته‌اند؛

نصیری (1399) در پژوهشی عوامل مؤثر بر خلاقیت و نوآوری در ارتش جمهوری اسلامی ایران و ارائه الگویی مناسب با تأکید بر رهنمودها و اوامر حضرت امام خامنه ^{(مدظله‌العالی)} مورد بررسی قرار داد و با فرضیه اینکه ابعاد مؤثر بر خلاقیت و نوآوری بر مبنای فرمایشات فرماندهی کل قوا حضرت امام خامنه ^{(مدظله‌العالی)} در حوزه فردی ابعاد انگیزشی و در حوزه سازمانی شامل ابعاد فرهنگ سازمانی، ساختار سازمانی، شیوه سبک رهبری و سیستم پاداش است.

قربانعلی (1399) با ارائه الگوی راهبردی اداره امور ارتش جمهوری اسلامی ایران براساس گفتمان امام و رهبری، قانون اساسی، تجارب نظام جمهوری اسلامی ایران و بهره‌گیری از تجارب موفق بشری با تحلیل محتوی که انجام داد به این نتیجه دست‌یافت که اهم مفاهیم مستخرجه از بیانات و دیدگاه‌های حضرت امام خامنه‌ای ^{(مدظله‌العالی)} مرتبط با اداره امور در ارتش جمهوری اسلامی ایران براساس تعداد تکرار آن‌ها به ترتیب عبارتند از: مفاهیم و ارزش‌های دینی، بصیرت، ایمان و اعتقاد، ارتقاء آموزش، خودکفایی و خوداتکایی، ایجاد و حفظ اقتدار، ابتکار و نوآوری، وحدت و برادری، برنامه‌ریزی، سازمان‌دهی، اولویت تحقیق و توسعه، اخلاق‌مداری، ارتقای نظارت و ارزیابی، ظلم‌ستیزی و استکبارستیزی، نظم و انضباط، توکل و مردمی بودن است.

مجردی (1394) با ارائه الگوی راهبردی اداره امور ستاد کل نیروهای مسلح از طریق تدوین تجارب نظام جمهوری اسلامی ایران براساس گفتمان ولایت‌فقیه و قانون اساسی به این نتیجه دست‌یافت که مهم‌ترین مقوله‌ها و مضامین استخراج‌شده از گفتمان ولایت‌فقیه مرتبط با کارکردها فرایندها و ساختار ستاد کل نیروهای مسلح به شرح زیر است:

   ابتنای تمامی اقدام‌های حوزه دفاع و امنیت؛

   تدوین الگوی خاص اسلامی ایرانی در رابطه با توسعه و پیشرفت کشور؛

   مسئولیت ستاد کل نیروهای مسلح در راهبردی کردن نگرش فرماندهان و مسئولان نیروهای مسلح؛

   اشراف دائمی بر وضعیت نیروهای مسلح.

صمدیان (1394) تحقیقی در خصوص مدیریت ریسک در صنعت هوانوردی ارائه نمود و عوامل ریسک‌های داخلی و خارجی در صنعت تجاری هوانوردی در این تحقیق احصا نموده است که می‌تواند در بخش هواپیماهای نظامی نیز به‌کار رود.

شریفان (1397) بررسی عوامل تأثیرگذار بر کاهش انگیزه خلبانان و کارکنان فنی نیروی هوایی ارتش را انجام داد و این نتیجه حاصل شد که نبود انگیزه در میان کارکنان فنی و خلبانان نیروهای مسلح می‌تواند یکی از عوامل وقوع سوانح در نیروهای مسلح باشد. تحقیق و تجزیه‌وتحلیل آماری گویای این مطلب است که در نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران، انگیزه‌های داخلی کارکنان جای خود را به انگیزه‌های خارجی می‌دهد و دلسردی از شغل در میان خلبانان شکاری و همچنین کارکنان فنی باعث وقوع سوانح زیادی شده است در نهایت هواپیما و خلبان هر دو از دست رفته‌اند. در این میان عواملی سانحه‌زا وجود دارند که قابل‌کنترل هستند و با مدیریت صحیح و ایجاد انگیزه در میان کارکنان نیروی هوایی می‌توان از وقوع جلوگیری کرد.

قریشی (1395) در تحقیقی با اولویت‌بندی راهبردهای اجرای مدیریت ایمنی در نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران با روش تحلیل سلسله مراتبی ((AHP به این نتیجه رسید که در اجرای مدیریت ایمنی در نیروی هوایی مهم‌ترین آن راهبرد پرداختن به شناسایی مخاطرات در بخش آموزش کارکنان پروازی است.

اسکندری و سلیمانی (1394) در تحقیقی با عنوان تحول در نیروهای مسلح ج.ا. ایران از منظر فرماندهی معظم کل قوا ^{(مدظله‌العالی)} به این نتیجه دست یافتند که مضمون فراگیر «نوسازی نیروهای مسلح در سایه دین (اخلاق)، استقلال و کارایی» است و مضامین سازمان دهنده نیز «چرایی تحول»، «چیستی تحول»، «مبانی تحول»، «اصول راهنمای تحول»، «رویکرد تحول»، «انواع تحول»، «چگونگی انجام تحول»، «ویژگی‌های سازمان متحول نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایرانیران»، «الزام‌های تحول» و «نتایج تحول» است.

«باکستر»^[3] (2000) در پژوهشی برای جلوگیری از تفسیرهای نادرست در زمان وقوع سوانح هوایی اقدام به جمع‌آوری داده‌های گزارش سوانح گذشته نموده که این گزارش‌ها با استفاده از روش تحلیل خطا و پایایی شناختی که مناسب برای تجزیه‌وتحلیل حوادث هوانوردی است کدگذاری شدند. در ابتدا، تطابق اقدامات فردی نشان داد که شکست‌های ارتباطی، مشاهدات ازدست‌رفته و حواس‌پرتی شایع‌ترین عوامل سببی بودند. دوم آنکه دوم، توالی اعمال علّی ممکن را نشان داد که برخی از سلسله‌ها در انواع مختلف خطا و تفسیر نادرست وضعیت مشترکی دارند. سوم آنکه تعابیر نادرست از علل سوانح به‌صورت کمی مقایسه می‌شوند. این تحقیق نشان می‌دهد بیشتر حوادث تحلیل‌شده با مدیریت بهتر خدمه پرواز قابل‌پیشگیری بوده‌اند. محقق با استفاده از داده‌های گزارش سوانح قبلی به دلایلی برای دستیابی به تفاسیر نادرست نتایج دست‌یافت که در انتها پیشنهاد نمود با استفاده از تحلیل درختی خطا بهتر می‌توان به نتایج و دلایل اصلی وقوع سانحه دست پیدا کنند.

«بُربان»^[4] (2016) مطرح نمود که در بررسی سوانح درحالی‌که تحقیقات انجام‌شده توسط واحد مهندسی و عملیات می‌تواند آنچه را که اتفاق افتاده و چگونه رخ داده است، به‌طور فزاینده‌ای تشخیص دهد؛ اما ادغام عامل انسانی در یک بررسی می‌تواند به درک اینکه چرا یک توالی از رویدادها منجر به یک سانحه شده است را بهتر کمک نماید. هدف این تحقیق رفع این شکاف با بررسی نحوه آموزش است و نیازهای محققین سوانح هوایی به‌منظور توسعه انسانی دقیق‌تر و ادغام عوامل در بررسی سوانح بوده و در این راستا محقق، پنج هدف را مشخص نمود: هدف اول، شناسایی نقش فعلی و عوامل کلیدی انسانی بود؛ هدف دوم، با بررسی گزارش‌های سوانح با استفاده از تحلیل محتوا محقق شد؛ هدف سوم، ارزیابی ارتباط و کارایی عوامل انسانی بود؛ هدف چهارم، ارزیابی نیازهای آموزشی سوانح هوایی بود؛ هدف پنجم و نهایی ارائه توصیه‌هایی برای توسعه بود که شامل ادغام عوامل انسانی در بررسی حوادث و سوانح هوایی بود.

2. مبانی نظری پژوهش

2-1. ایمنی

سند شماره 9759 ایکائو ایمنی را شرایط و یا حالتی که در آن امکان آسیب رساندن به افراد یا خسارت به دارایی به سطح قابل‌قبول یا کمتر از آن از طریق فرایند مستمر شناسایی خطر و مدیریت ریسک کاهش می‌یابد و حفظ می‌شود (سند 9759، 2011: 3-1).

2-2. نظام^[5]

سازمانی متشکل از مجموعه‌ای از عوامل سخت‌افزاری و نرم‌افزاری، تشکیلات، امکانات، کارکنان و خدمات مورد نیاز برای انجام یک راهبرد تعیین‌شده در یک محیط مشخص‌شده با نتایج قابل انتظار، هر نظام از یک یا چند زیر نظام تشکیل شده است. زیر نظام‌ها از تجهیزات، کارکنان، فرایندها، مستندات، روش اجرایی، نرم‌افزارها و ارتباط بین زیرنظام‌ها تشکیل شده‌اند(MIL-STD-882E,2012:8) .

2-3. نظام‌های مدیریت ایمنی

هدف اصلی نظام مدیریت ایمنی، شناسایی منابع ایجاد کننده صدمات شغلی در فرایندهای کاری و به‌کارگیری روش‌های کنترلی مناسب، قبل از به وجود آمدن صدمات مذکور است (سفیدپری، 1393: 94). یک رویکرد رسمی، از بالا به پایین و در سطح سازمان برای مدیریت ریسک ایمنی و تضمین اثربخشی کنترل‌های ریسک ایمنی است. این شامل رویه‌ها، شیوه‌ها و سیاست‌های سیستماتیک برای مدیریت ریسک ایمنی است (FAA, 2024) ^[6].

بخشی از نظام مدیریت کل سازمان است که شامل ساختار سازمانی، فعالیت‌های طرح‌ریزی، تعیین مسئولیت‌ها فعالیت‌ها، تدوین روش‌های اجرایی و تخصیص منابع توسعه، اجرا، دستیابی، و برقرار نگه‌داشتن خط‌مشی ایمنی و بهداشت حرفه‌ای می‌شود (دوبلی^[7]، 53:2006).

یک رویکرد نظام‌مند برای مدیریت ایمنی، ازجمله موارد ضروری ساختارهای سازمانی، پاسخ‌گویی، مسئولیت‌ها، سیاست‌ها و رویه‌ها است (Doc 9859, 2018).

2-4. سانحه^[8]

یک رویداد یا مجموعه‌ای از رویدادها که به‌صورت ناخواسته منتج به مرگ، صدمه، بیماری شغلی، خسارت یا از دست ‌رفتن تجهیزات یا دارایی‌ها یا خسارت به محیط‌زیست می‌شود. برای اهداف این استاندارد، اصطلاح سانحه شامل پیامدهای منفی محیط‌زیستی از ناحیه رویدادهای طرح‌ریزی‌شده می‌شود (استاندارد 2882، 1398: 14).

2-5. سانحه هوایی

اتفاقی برنامه‌ریزی نشده و ناخواسته است که می‌تواند خسارت مالی یا تلفات جانی یا ترکیبی از آن‌ها را به‌همراه داشته باشد. سانحه هوایی، واقعه‌ای غیرمترقبه و خارج از انتظار که سبب صدمه و آسیب زیادی می‌شود. به‌عبارتی دیگر وقوع یک یا چند مورد از موارد ذیل در زمان انجام امور تعمیر و نگهداری، آماده‌سازی قبل از پرواز، پرواز آزمایشی و یا زمان حرکت وسیله پرنده به قصد پرواز تا زمانی که وسیله پرنده متوقف و سامانه پیشرانه اصلی آن خاموش گردد سانحه هوایی محسوب می‌شود که منجر به آسیب منتهی به مرگ یا متحمل آسیب جدی بدنی بشود (انکس 13، 2020: 1-1) ^[9].

2-6. نظریه‌های حوزه ایمنی

جدول 1: نظریه‌های ایمنی

2-7. فرهنگ در ایمنی

 فرهنگ ایمنی یک فرهنگ آگاهانه است که جنبه‌های زیر را در برمی‌گیرد:

   فرهنگ گزارش‌دهی که کارکنان را تشویق می‌کند تا اطلاعات مربوط به همه ایمنی را فاش کنند؛

   خطراتی که با آن مواجه می‌شوند؛

   فرهنگ عدالت (فرهنگ منصفانه) که کارکنان را در قبال نقض عمدی قوانین پاسخ‌گو می‌داند. آن‌ها را برای ارائه اطلاعات ضروری مرتبط با ایمنی تشویق می‌کند و به آن‌ها پاداش می‌دهد؛

   فرهنگ انعطاف‌پذیر که به شکل مؤثری در حال انطباق دادن خود با تغییر نیازها است و اجازه می‌دهد سریع‌تر، واکنش‌های نرم‌تری به رویدادهای جزئی داشته باشد؛

   فرهنگ یادگیری که براساس شاخص‌های ایمنی و شناسایی مخاطرات از طریق ارزیابی‌ها، ممیزی‌ها و تجزیه‌وتحلیل به دنبال تغییر است (ریسون، جیمس، 1998)^[15].

2-8. مدل موانع ایمنی

در مدل موانع ایمنی تمامی موانعی که به‌عنوان لایه‌های کنترلی و پیشگیرانه عمل می‌کنند، مورد بررسی قرارگرفته و براساس آن‌ها، احتمال و شدت پیامدهای حادثه برآورد می‌گردد. در این مدل موانع به سه دسته زیر تقسیم‌بندی می‌شوند (اسکالت،2006)^[16].

موانع مهندسی، کلیه عوامل سخت‌افزاری مانند سامانه‌های کنترلی، حفاظ‌ها و ... را شامل می‌شود.

موانع اجرایی، دستورالعمل‌ها، آیین‌نامه‌ها و مقررات داخلی و خارجی را شامل می‌شود.

موانع انسانی، مداخلات انسانی در جهت اصلاح رفتاری کارکنان را شامل می‌شود.

شکل 1: مدل موانع ایمنی در بروز حوادث

3. روش تحقیق

نوع تحقیق توسعه‌ای-کاربردی است و رویکرد پژوهش، استقرایی و نحوه انجام تحلیل آن، آمیخته است. باتوجه به ماهیت پژوهش تحلیل در سه مرحله اصلی شامل: کدگذاری باز، کدگذاری محوری و کدگذاری انتخابی انجام می‌شود. جامعه هدف این پژوهش مجموعه دیدگاه‌ها، فرامین و منویات فرماندهی معظم کل قوا ^{(مدظله‌العالی)} از سال 1368 تا فروردین 1402 و دیدگاه خبرگان حوزه ایمنی هوانوردی در نیروهای مسلح است. منبع داده‌ها از جمع‌آوری فرامین و منویات فرماندهی معظم کل قوا ^{(مدظله‌العالی)} بوده که توسط متخصصان ایمنی در هر چهار سازمان نیروهای مسلح (آجا، سپاه، فراجا و ودجا) و همچنین سایت‌های اینترنتی معتبر، منابع کتابخانه‌ای موجود در دنیا و نیروهای مسلح گردآوری شده است که به همراه تحلیل متن مصاحبه با ده نفر از خبرگان حوزه ایمنی هوانوردی نیروهای مسلح توسط نرم‌افزار تحلیل کیفی^[17] مورد خوانش قرار گرفته است. از طرفی با ارائه پرسش‌نامه طی سه مرحله به خبرگان هر چهار سازمان نیروهای مسلح نسبت به احصای اجزا و عناصر و ابعاد ایمنی هوانوردی نیروهای مسلح دست پیدا کرده است.

3-1. روش-روش‌ها و ابزار-ابزارهای گردآوری اطلاعات و داده‌ها

روش گردآوری داده‌ها از دو طریق به شرح زیر صورت می‌گیرد:

   روش میدانی که ابزارهای گردآوری آن مصاحبه عمیق با خبرگان ایمنی هوانوردی نیروهای مسلح است.

   با روش کتابخانه‌ای که ابزارهای آن فیش‌برداری و تحلیل اسناد و سایت‌های اینترنتی معتبر و اخذ تمامی فرامین و تدابیر فرماندهی معظم کل قوا ^{(مدظله‌العالی)} در حوزه ایمنی و سوانح به وقوع پیوسته نیروهای مسلح از تمامی منابع موجود در سطح سازمان‌های نیروهای مسلح و معتبر دنیا است.

3-2. جامعه آماری تحقیق (ویژگی‌ها و حجم)

یکی از اقدامات مهم در تحقیقات علمی تعیین حدود جمعیت است. به‌طور کلی دو مجموعه عوامل در تعریف و تعیین حدود جمعیت وارد می‌شود: مجموعه اول از مقتضیات مسئله ناشی می‌شود، زیرا پاسخ‌گویی به هر مسئله معین، انتخاب یک جمعیت مناسب و مربوط به آن را ایجاب می‌کند. مجموعه دوم از محدودیت‌های عملی ناشی می‌شود؛ زیرا دامنه شمول تحقیق متأثر از امکاناتی است که در اختیار محقق قرار دارد (سرایی، 1388: 58).

مقتضیات مسئله ایجاب نمود که جامعه آماری از نظر اسنادی، کلیه سند در دسترس بوده و میدانی 28 نفر از افرادی باشند که در حوزه مسائل ایمنی هوانوردی در نیروهای مسلح دارای شناخت و آگاهی باشند؛ بنابراین جمعیت این تحقیق براساس مشاوره با اساتید دانشگاهی و خبرگان حوزه ایمنی از مسئولین حال حاضر و فرماندهان سطح راهبردی نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و فراجا در گذشته و حال است. در خصوص پایایی نیز، هر سه گام 1. کدگذاری باز؛ 2.کدگذاری محوری و  3. کدگذاری انتخابی متن خوانش شده فرامین و منویات ابلاغی و مصاحبه‌های حاصل شده از خبرگان مورد تأیید گروه کاری (8 نفر) از پژوهشگران حوزه ایمنی در مراحل مختلف است. پایایی سؤالات 3/93 با استفاده از ضریب آلفای کرونباخ محاسبه گردید و روایی آن نیز به تأیید گروه کانونی رسیده است.

3-3. روش نمونه‌گیری و حجم نمونه

به دلیل اینکه هر آنچه را که در حوزه تدابیر و فرامین فرماندهی معظم کل قوا ^{(مدظله‌العالی)} مدنظر است، بنابراین نمونه‌گیری معنا و مفهومی نداشته و واحد تحلیل ما تمام‌شمار معرفی می‌شود و نیازی به نمونه‌گیری و حجم نمونه نمی‌باشد.

3-4. هدف تحقیق

هدف اصلی پژوهش ارائه مدل مفهومی نظام ایمنی هوانوردی در راستای ارتقای نظام ایمنی هوانوردی نیروهای مسلح است تا بدین‌وسیله بتوان با ایجاد نظام مدیریت ایمنی مبتنی بر فرامین فرماندهی معظم کل قوا ^{(مدظله‌العالی)} ، موجب کاهش سوانح هوایی شویم.

4. یافته‌های پژوهش و تجزیه‌وتحلیل داده‌ها:

4-1. ارتقای ایمنی هوانوردی از منظر فرماندهی معظم کل قوا ^{(مدظله‌العالی)}

در این بخش در خصوص چگونگی تحول و ارتقای ایمنی و نظام مرتبط با آن از منظر معظم‌له، فرامین مورد تحلیل قرار گرفت و در ابتدا کدگذاری باز که شامل 64 کد بود صورت گرفت که پس از کدگذاری محوری منجر به کشف 7 مؤلفه و 32 شاخص به شرح شکل و جدول زیر گردید:

شکل 2: مدل چگونگی ارتقای نظام ایمنی

جدول 2: جدول مؤلفه‌های چگونگی ارتقای نظام ایمنی

4-2. ابعاد، مؤلفه‌ها و اجزای نظام ایمنی هوانوردی نیروهای مسلح

ابعاد، عناصر و اجزای نظام ایمنی نیروهای مسلح هوانوردی پس از تحلیل مصاحبه‌ها و کدگذاری باز، محوری و انتخابی و پس از سه مرحله به‌صورت رفت و برگشتی براساس سؤالاتی بر مبنای طیف لیکرت از خیلی کم تا خیلی زیاد و همچنین براساس وضعیت نیروهای مسلح از کاملاً نامطلوب تا وضعیت مطلوب در اختیار خبرگان قرار گرفت و با تحلیل کمی و کیفی آن و در نظر گرفتن نظریه‌ها و ادبیات نظری، در نهایت محقق به 126 جزء، 20 مؤلفه، 17 زیر مؤلفه و 5 بعد برابر جدول زیر به دست آمد و این مهم مورد توافق نهایی همه خبرگان قرار گرفت.

جدول 3: ابعاد و مؤلفه‌های نظام ایمنی

پس از وزن‌دِهی به شاخص‌ها، به ترتیب وزن مؤلفه‌ها حاصل می‌گردد؛ بنابراین محقق به این نتیجه دست‌یافت که راهبری و فرماندهی به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌ها بر حوزه ایمنی تأثیر بسزایی دارد. البته منابع انسانی به‌عنوان مؤلفه اصلی و تخلفات در حوزه ایمنی از ناحیه عوامل انسانی و همچنین بحث گزینش کارکنان به‌عنوان زیرمؤلفه‌های عوامل انسانی نیز در خور توجه بوده و از اهمیت بالایی برخوردار است و توجه به آن در سیاست‌گذاری‌ها می‌بایست مدنظر قرار گیرد. عامل محیط نیز به‌عنوان یک عامل تأثیرگذار در حوزه پیشگیری از سوانح درخور توجه نبوده و وزن آن از سایر مؤلفه‌ها کمتر است.

4-3. مدل مفهومی نظام ایمنی هوانوردی نیروهای مسلح

پس از دستیابی محقق به ابعاد و مؤلفه‌ها و اجزای نظام موصوف، براساس نظریه‌ها و همچنین مدل مدیریت ایمنی مرسوم در نیروی هوایی ایالات‌متحده نسبت به طراحی مدل اقدام و پس از سه مرحله خوانش و تصحیح آن توسط گروه کانونی، مدل به شرح زیر شکل گرفت:

شکل 4: مدل تکمیلی احصا شده نظام ایمنی هوانوردی

مدل بالا تلفیقی از نظریه‌های حوزه مدیریت ایمنی است که شامل مدیریت ریسک، تضمین ایمنی، سیاست‌گذاری و راهبری ایمنی و عوامل انسانی است؛ بنابراین با عنایت به اینکه عامل انسانی و خطاهای مرتبط با آن خود می‌تواند به‌عنوان یکی از داده‌های و ورودی بسیار مهم در بحث مدیریت ریسک باشد. در مدل نهایی در بخش مدیریت ریسک لحاظ شده است و این موضوع بسیار مورد تأکید خبرگان ایمنی و گروه کانونی بوده است. لذا مدل نهایی شده به‌صورت زیر نمایش داده می‌شود. همان‌گونه که ملاحظه می‌گردد، مؤلفه‌هایی مانند: آگهی دهی، آموزش، امربه‌معروف و نهی از منکر (در بحث خطاهای انسانی) و همچنین صلاحیت و شایستگی می‌تواند تمامی موارد را در بخش نظام ایمنی تحت تأثیر قرار دهد بنابراین این موضوعات دربرگیرنده مدل شده و از همه بالاتر فرهنگ است که تمامی دانشمندان حوزه ایمنی برای ارتقای سطح ایمنی داشتن و ارتقای فرهنگ ایمنی را یکی از ارکان نظام می‌دانند.

شکل 5: مدل نهایی نظام ایمنی هوانوردی نیروهای مسلح

 نتیجه‌گیری و پیشنهاد

در شرایط کنونی کشور و تحمیل تحریم‌ها و جنگ اقتصادی با کشورهای غربی بر ضد نظام جمهوری اسلامی، در این تحقیق محقق به بررسی موضوع ارائه مدل نظام ایمنی نیروهای مسلح پیشگیری از سوانح هوایی به‌منظور خنثی‌سازی بخشی از این تحریم‌ها پرداخته است. در ابتدا ادبیات موجود در داخل کشور شامل: مقالات، پایان‌نامه‌ها و کتاب‌های فارسی مورد بررسی قرار گرفت، سپس مقالات مرتبط خارجی و مدل‌های بین‌المللی موجود که توسط مراکز علمی و دانشگاهی بین‌المللی معرفی‌شده بودند مورد بررسی قرار گرفت و به‌منظور بومی کردن مدل در نظام ایمنی، فرامین و تدابیر فرماندهی معظم کل قوا ^{(مدظله‌العالی)}، اسناد بالادستی مورد واکاوی دقیق قرار گرفت و در نهایت با تعداد 10 نفر از خبرگان حوزه مربوطه نیز مصاحبه گردید. در پایان با استفاده از مبانی نظری، اسناد بالادستی و مصاحبه‌ها، طرح پرسش‌نامه در سه مرحله عناصر و اجزای مهم ایمنی استخراج گردید که این اجزا، مقدمه ایجاد مدل تحلیلی شدند؛ اما ازآنجاکه محقق به دنبال ارائه مدلی کاربردی برای نظام ایمنی هوانوردی سازمان‌های نیروهای مسلح بوده و لازم بود مدل یاد شده نحوه ارتباط بین عناصر و اجزاء به‌دست‌آمده را تعیین کند؛ ازهمین‌رو در این مرحله مدل مفهومی نهایی پس از سه مرحله تغییرات کلی و بازنگری با نظر گروه کانونی و خبرگان استخراج گردید. مدل یاد شده شامل چهار پایه اساسی و اصلی شامل: سیاست‌گذاری و راهبری، مدیریت ریسک، ارتقا و آموزش، تضمین اقدامات است. مهم‌ترین بخش در نظام ایمنی هوانوردی سیاست‌گذاری و حمایت و اعتقاد و اعتماد فرماندهان و مدیران نیروهای مسلح از ایمنی است. اما با توجه به اینکه عامل انسانی مورد تأکید تمامی نظریه‌پردازان و علمای ایمنی است و بسیاری از آنان ریشه اغلب سوانح هوایی کشور را عامل انسانی می‌دانند، بنابراین آن را به‌عنوان یک ورودی جداگانه در بحث مدیریت ریسک لحاظ نموده و پیکربندی آن براساس چهار سطح (عملکردها، پیش‌شرایط، سرپرستی و نظارت و در نهایت سازمان) آورده شده تا بتوان به‌طور دقیق تمامی عوامل انسانی دخیل در سوانح را در تمامی سطوح مورد تجزیه‌وتحلیل قرار دهد. چراکه بسیاری بر این تصور غلط تمرکز دارند که خطای انسانی مختص فرد خاطی بوده و عامل مستقیم سوانح را خطای فردی می‌دانند و از عامل نظارت، آموزش و مدیریت در سازمان غافل هستند. بنابراین این مدل دیدگاه مناسبی به کارشناسان بررسی سانحه در تجزیه‌وتحلیل سوانح داده و آن‌ها را در ریشه‌یابی سوانح کمک می‌کند. چراکه یکی از عوامل ارتقای ایمنی درس‌آموزی از سوانح گذشته است. از طرفی پس از اعمال مدیریت ریسک و شناسایی تمامی مخاطرات می‌بایست نسبت به اقدامات انجام‌شده برای ارتقای ایمنی اطمینان حاصل نمود و با رصد تمامی اقدامات میزان انحراف از مسیر در دستیابی به اهداف از پیش تعیین‌شده را تشخیص و به‌طور مستمر اصلاح گردد. در ادامه تمامی محققین و صاحبان نظران علم هوانوردی بر مقوله آموزش و تأثیر آن در ارتقای فرهنگ ایمنی تأکید داشته و آن را یکی از عوامل مهم در نظام ایمنی می‌دانند چراکه تمامی اقدامات را تحت شعاع خود قرار داده و فقر آن به‌طور قطع در بروز سوانح نقش مستقیمی ایفا می‌کند.

پیشنهادهای پژوهش

        فرماندهان نیروهای مسلح عوامل مؤثر بر ارتقای نظام ایمنی ازجمله عوامل مدیریتی، تربیت و آموزش، عوامل فرهنگی، مسائل معیشتی و روحی روانی کارکنان زیرمجموعه خود را مدنظر قرار داده و با حمایت از مدیران ایمنی، موجب ارتقای جایگاه آن شوند.

        فرماندهان نیروهای مسلح راهبردهای احصا شده از فرامین و مصاحبه خبرگان را در دستور کار خود قرار داده و با ابلاغ آن به مجموعه‌های ایمنی خود، اقدام به تدوین دستورالعمل‌های متناسب با آن نمایند و در آیین‌نامه‌ها و استانداردهای پروازی تلفیق و مدنظر قرار دهند.

        فرماندهان سازمان‌های نیروهای مسلح (به‌ویژه ارتش و سپاه) ایمنی را در نیروی هوایی ارتش و سازمان هوافضای سپاه مستقل نموده و آن را به‌عنوان یک بخش (در قالب معاونت ایمنی) مجزا سازماندهی نمایند.

        فرماندهان نهاجا و هوافضای سپاه و همین‌طور فرماندهی هواپیمایی فراجا به‌منظور تقویت بخش ایمنی، نسبت به ایجاد دوره‌های آموزشی مشخص، به تناسب نوع مسئولیت برای مدیران ایمنی اقدام و به‌صورت دوره‌ای آن را تکرار و بروز نماید.

        ایمنی در انتصابات و ترفیعات فرماندهان از سوی فرماندهان سازمان‌ها و نیروهای تابعه نقش مؤثری ایفا نماید.

        به‌منظور ارتقای ایمنی، پژوهشی در راستای احصاء الگوی مطلوب جذب کارکنان پروازی (خلبان و ناوبر) در نیروهای مسلح به عمل آید.

[1]. Ashley J. Tellis,

[2] .Kegley

[3] .Baxter

[4] .Burban

[5] .System

[6] .Federal Aviation Administration

[7] .Dublin

[8]. Mishap

[9] .Annex13

[10]. Heinrich

[11]. PLAN& DO& CHECKE& ACT

[12] .Swain and Guttman

[13] .Reason

[14] .Hollangel

[15] .Reason, James

[16] .Skelet

[17] .MAXQDA