عوامل تأثیر گذار بر تدوین دکترین سایبری دفاعی امنیتی جمهوری اسلامی ایران: ارائه مدل تحلیلی

مقدمه

از دیدگاه تفکرات غربی، کشورها درحالِ‌حاضر تلاش وافری جهت دستیابی به توسعه، پیشرفت و رفاه روزافزون می‌نمایند؛ ازهمین‌رو جهان مملو از حوادث و تحولات متأثر از پدیده‌های امنیتی گردیده است. این شرایط، موجب شده فرایند توسعه با دیدگاه غرب‌گرایانه (با رویکردی راهبردی)، با توجه به درک شرایط جدید بین‌المللی و شناخت دگرگونی‌های جهانی و منطقه‌ای در مقابل الزام‌های بشری، توسعه پایدار، ثبات سیاسی و اقتصادی در کشورها (ظاهراً) پاسخ‌گو باشد. در همین راستا شناسایی کانون‌های تهدید علیه بنیان‌های حیاتی ملی و موانع توسعه و پیشرفت کشور از اساسی‌ترین تکالیف دولت‌ها است که مواجهه اثرگذار با آن نیازمند پیش‌بینی برنامه‌ای کلان و همه‌جانبه است. هر یک از ارکان مختلف قدرت ملی به‌تنهایی پاسخ‌گوی بخشی از تهدیدات بالقوه و بالفعل علیه امنیت ملی هستند؛ ازهمین‌رو هم‌افزایی همه‌جانبه در این حوزه زمانی اتفاق می‌افتد که اعمال آن‌ها برنامه‌ریزی‌شده و هماهنگ باشد.

امروز فضای سایبر که دارای سطح بالایی از عدم قطعیت و عدم شفافیت است، به بخش تفکیک‌ناپذیر زندگی انسان امروزی مبدل گردیده است و با گذر زمان میزان وابستگی بشر به این فضای حقیقی توسعه می‌یابد. در حوزه امنیت و دفاع سایبری تعیین رویکرد و نحوه مواجهه ارکان یک کشور با این فضا در سایر تصمیمات پیرامونی بسیار تأثیرگذار است.

جمهوری اسلامی ایران از بدو پیدایش دچار هجمه‌های فراوانی در عرصه‌های گوناگون سیاسی، اقتصادی، نظامی و ... گردیده که این روند در فضای سایبر نیز امتدادیافته است. بنابراین در حوزه امنیت و دفاع سایبری جمهوری اسلامی ایران، اعمال مدیریت راهبردی بر این عرصه بسیار حائز اهمیت است. در اداره امور یک کشور مهم‌ترین و اصلی‌ترین مسئله، حاکمیت است و حاکمیت نیاز به یکپارچگی دارد. دکترین گفتمان مشترک ایجاد می‌نماید و این گفتمان مشترک می‌تواند به اقدامات هم‌سو منجر شود.

عناصر متعدد دخیل در مدیریت راهبردی و نظامات سیاست‌گذاری و خط‌مشی نویسی توسط اندیشمندان گوناگون به دفعات مورد توجه قرارگرفته‌اند. در این مقوله، دکترین در زمرۀ یکی از مهم‌ترین این عناصر حیاتی محسوب می‌شود.

سیستم‌ها به دلیل تعامل درونی اجزا با یکدیگر و برونی آن‌ها با محیط، پیوسته رفتارهای مختلف و گاه پیچیده‌ای دارند. این گوناگونی و پیچیدگی رفتارها محققان را بر آن می‌دارد که برای درک و تشریح یا پیش‌بینی رفتار یک سیستم، براساس متغیرها و پارامترهای موردنظر، از آن مدلی بسازند و با به‌کارگیری و انجام تغییراتی در آن، نتایج را بررسی کنند.

با عنایت به موارد یادشده، می‌توان مسئله اساسی این تحقیق را چالش موجود در تعیین ابعاد و مؤلفه‌های تأثیرگذار در تدوین دکترین سایبری جمهوری اسلامی ایران در حوزۀ دفاعی- امنیتی قلمداد نمود.

این تحقیق در واقع پیش‌درآمدی بر تدوین دکترین سایبری جمهوری اسلامی ایران در حوزۀ دفاعی-امنیتی است. بخش عمده‌ای از اهمیت و ضرورت این تحقیق به اهمیت و ضرورت تدوین دکترین سایبری برمی‌گردد (فراهم آمدن زمینه لازم، جهت تدوین سند دکترین سایبری جمهوری اسلامی ایران در حوزۀ دفاعی- امنیتی، اقتدار سایبری ج.ا.ایران منبعث از تدوین دکترین سایبری جمهوری اسلامی ایران در حوزۀ دفاعی- امنیتی، دکترین سایبری جمهوری اسلامی دفاعی- امنیتی موجب ایجاد وحدت رویه و گفتمان مشترک در بین فرماندهان و مسئولین سطوح مختلف حوزۀ دفاعی- امنیتی می‌شود).

به‌عبارت‌دیگر به هر میزان تدوین دکترین سایبری دارای اهمیت باشد، لوازم و مقدمات آن نیز مهم است. از سوی دیگر اهمیت آن به دلیل رابطه واضحی است که مدل تحلیلی بین طرح نظری و کار جمع‌آوری و تجزیه‌وتحلیل اطلاعات فراهم می‌آورد و موجب ارتقای کیفیت تدوین دکترین می‌گردد؛ همچنین تدوین دکترین سایبری ج.ا.ایران یکی از الزامات برای تحقق مدیریت راهبردی مقتدرانه فضای سایبر ج.ا.ایران است و می­تواند موجب تقویت بازدارندگی مؤثر دفاعی ‌گردد. همچنین سوال‌های پژوهش عبارتند از:

سؤال اصلی

مدل تحلیلیِ، تدوین دکترین سایبری جمهوری اسلامی ایران در حوزۀ دفاعی- امنیتی کدام است؟

سؤال‌های فرعی

        مفاهیم مؤثر در تدوین دکترین سایبری ج.ا.ایران در حوزۀ دفاعی-امنیتی چیست؟

        ابعاد مؤثر در تدوین دکترین سایبری ج.ا.ایران در حوزۀ دفاعی-امنیتی چیست؟

        مؤلفه‌های مؤثر در تدوین دکترین سایبری ج.ا.ایران در حوزۀ دفاعی-امنیتی چیست؟

فرضیه این تحقیق نیز عبارت است از: تدوین دکترین فضای سایبر در حوزۀ دفاعی-امنیتی باعث ارتقای سطح مدیریت راهبردی فضای سایبر جمهوری اسلامی ایران می‌گردد.

1. پیشینۀ تحقیق

در تحقیقات به‌عمل‌آمده، مقالات داخلی و خارجی در حوزه دکترین‌های دفاعی و غیردفاعی یافت شد که می‌توان به دکترین سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران براساس آموزه‌های قرآن، دکترین و سیاست‌های دفاعی-امنیتی صحیفه سجادیه، فرایند تدوین دکترین فقهی امام خمینی^(ره) در ساحت سیاست، تطبیق دکترین دفاع ملی فعلی در حوزه سایبر اشاره نمود. باتوجه به فقدان هرگونه پیشینه در حوزه تدوین دکترین سایبری دفاعی-امنیتی جمهوری اسلامی ایران در فضای سایبر، به برخی از مهم‌ترین مقالات داخلی و خارجی که به موضوع مقاله نزدیک‌تر است پرداخته می‌شود. با توجه به اهمیت موضوع، مطالعات متعدد و مختلفی در ارتباط با پژوهش موردنظر انجام‌شده است که در جدول (1)، به تعدادی از آن‌ها به همراه نتایج آن اشاره‌شده است. شایان‌ذکر است در خصوص این موضوع خاص، تاکنون پژوهشی صورت نپذیرفته است و موضوع پژوهش نوآورانه‌ترین بخش آن است.

جدول 1: پیشینۀ تحقیق

2. مبانی نظری

2-1. دکترین

از نظر لغوی، دکترین در فرهنگ لغات فارسی با واژه‌هایی مانند مسلک، عقیده، رأی، نظریه و فکر(عمید،1384: 1134) دیدگاه، الگو، بیانیه، اصول، خط‌مشی، چگونگی عمل، راهنما و روش( عبدالله خانی،1383:12)،اصول بنیادین، باورها و چهارچوب‌های نظری (ثروتی، 1391) مترادف است. در برخی منابع نیز از واژه «رهنامه» به‌عنوان معادل فارسی دکترین استفاده شده است: رهنامه مجموعه‌ای از اصول و قواعد اساسی است که به‌واسطه نظر خبرگان مرتبط با اولویت‌بندی مناسب کنار هم قرار می‌گیرند (افشردی،12:1396).

از منظر ستاد کل ن.م. دکترین عبارت است از: 1. مجموعه‌ای از قواعد نسبتاً پایدار و کاربردی که چگونگی انجام مأموریت و اجرای عملیات را ترسیم می‌کند و مبنا و راهنمای برنامه‌ریزی‌های اقدامات است؛ 2. رهنامه (دکترین) ایده‌ای است کلی معطوف به راه و روش برای رسیدن به اهداف. معمولاً دکترین متأثر از چهار مقوله است: 1. نوع سازمان و مأموریت آن؛ 2. محیط (به‌ویژه تهدیدات)؛ 3. قدرت نظامی و دفاعی؛ 4. علم و فناوری^[1]. سطوح دکترین در واقع سه سطح تحلیل جنگ نیز هستند؛ ازهمین‌رو سطح راهبردی دکترین فقط به توصیف موضوع و توصیف اصول می‌پردازد و در سطح تاکتیکی به تجویز و تعیین رویه‌ها می‌پردازد. دراین بین سطح عملیاتی تلفیقی از دو سطح قبلی است که علاوه بر توصیف به تجویز و تعیین نیز می‌پردازد (شامحمدی، 51:1393). در فرهنگ دفاعی- امنیتی، دکترین شامل نظریه، اصول یا قواعد بنیادین معتبری است که از سیاست‌ها و برنامه‌ها در جهت تأمین اهداف پشتیبانی می‌کند (نوروزی، 1385).

2-2. دکترین سایبری

دکترین سایبری به‌عنوان یک راهنما برای نیروهای دفاعی در زمان جنگ، روابط بین‌المللی سایبری و به‌عنوان یک بازدارنده برای دشمنان آینده مورد استفاده قرار می‌گیرد (کلاریک،2012).

2-3. ماهیت‌شناسی دکترین

ازنظر نظامی دکترین شیوه‌ای است که به ما می‌گوید «چگونه باید برای پیروزی بجنگیم» و شامل سه عنصر اساسی نظریه، فرهنگ و اقتدار می‌شود. مرحله نخست، تلقیات ما از کاری است که قرار است انجام بگیرد تا در نهایت منجر به پیروزی ما در آن محیط بشود؛ به‌عبارت‌دیگر یک دکترین به یک عنصر نظریه نیاز دارد. ما باید بدانیم که چرا چیزی درست است، تا درستی آن، باعث اثرگذاری‌اش بشود. به‌علاوه این دکترین است که دلیل آن را توضیح می‌دهد.

شکل1: سطوح و قلمرو دکترین (شامحمدی، 51:1393)

مرحله دوم، یک دکترین باید عوامل فرهنگی را مورد توجه قرار دهد. چه کسی قصد دارد از دکترین استفاده کند؟ آن‌ها چه نوع منابع و سلاح‌هایی دارند؟ آیا باید لحن دکترین ارعاب کننده، تشریحی یا بینابینی باشد تا بیشترین اثر را داشته باشد؟ دکترین باید به گفتمان نظامی جاری گره بخورد، در غیر این صورت با یک مرگ خاموش در قفسه کتاب یا صفحه وب خواهد مرد. سرانجام، دکترین به‌نوعی اقتدار رسمی نیاز دارد چون در غیر این صورت اثر یکپارچه‌سازی و «هماهنگ‌کننده فکر» را نخواهد داشت. متعادل کردن سه عنصر فوق، یعنی نظریه، فرهنگ و اقتدار، می‌تواند به طریق مختلف انجام شود و با این کار می‌توان سه نوع دکترین ایدئال را تولید کرد: دکترین به‌عنوان ابزاری برای فرماندهی، تغییر و آموزش. دکترین به‌عنوان ابزاری برای فرماندهی، مقتدرانه می‌گوید که چه‌کاری باید انجام شود. به‌عنوان ابزاری برای تغییر، مقتدرانه می‌گوید چه چیزی باشد و به‌عنوان ابزاری برای آموزش، آنچه را که ما انجام می‌دهیم و چرا و چه کسی درحالِ‌حاضر هستیم را می‌گوید (هالیباک، 2016:185).

2-4. رویکرد جمهوری اسلامی ایران نسبت به دکترین

در اندیشه دفاعی- نظامی حضرت امام خمینی^(ره) مبنی بر مردمی کردن جنگ و تبدیل آن به دفاع و جهاد اسلامی، موضوع «دفاع مقدس» نیز مطرح است که به‌عنوان یک وظیفه و تکلیف همیشگی، همگانی و مستمر برای مقابله با ظلم و ستم، بی‌عدالتی و تجاوز صورت می‌گیرد و با به‌کارگیری نیروهای گسترده مردمی و با تکیه‌بر ایمان و معنویات و بُعد انقلابی و روحیه بالای مردمی قابل‌اجرا است. ارکان عمده این دکترین را دفاع از عقیده و ایدئولوژی اسلامی (جنگ عقیدتی) و ایران به‌عنوان مرکز این نظام اعتقادی، تشکیل می‌دهد. این نظریه در زمان جنگ تأثیر شایانی بر موفقیت رزمندگان اسلام داشته است. نمونه عملی این دکترین نیز در جنگ هشت‌ساله ایران و عراق به‌ویژه در نبردهای بزرگی چون فتح‌المبین و بیت‌المقدس تحقق یافت. این نوع دکترین بیش‌تر بیانگر شیوه‌ها و نحوه‌های جنگیدن و مقابله با دشمن است. در این دکترین رزم و جهاد به‌مثابه یک تکلیف و مسئولیت دیده می‌شود (نوروزی، 1385). از منظر مقام معظم رهبری^{(مدظله‌العالی)}، دکترین مفهومی بنیانی و راهبردی است و چیز تاکتیکی نیست (س.ک.ن.م. 1389).

مبانی تدوین دکترین: اصول بنیادین و قواعد پایه دکترین ریشه در ارزش‌ها و هنجارهای ملی دارد. به‌عنوان‌مثال، از دیدگاه خلیلی، تدوین دکترین امنیت ملی، در قالب مثلثی از اهداف و آرمان‌های ملی، ارزش‌ها و هنجارهای ملی و منافع و مصالح ملی امکان‌پذیر است که اهداف و آرمان‌های ملی در رأس این مثلث قرار دارند؛ بنابراین دکترین امنیت ملی حاصل جمع و برآیند هر سه عنصر است که در کنار یکدیگر ترسیم‌کننده وضعیت مطلوب برای هر کشور هستند (خلیلی، 441:1386).

هنگامی‌که تغییراتی در محیط و عوامل مؤثر در دکترین رخ می‌دهد، تجارب تازه‌ای حاصل می‌شود و یا اینکه نظریه‌ای جدید ابراز می‌شود، فرایند توسعه دکترین جاری یا تدوین دکترین جدید آغاز می‌شود. این مراحل عبارت‌اند از: جمع‌آوری اطلاعات، تدوین و توسعه دکترین و انتشار آن (دانش آشتیانی، 1388:56 ).

از نظر دکتر نوذری خاستگاه دکترین را در چهار منظر می‌توان جستجو نمود که عبارتند از: تاریخ، تجربه، تئوری و تمرین (نوذری، 1398). به‌عبارت‌دیگر مجموعه تجربیاتی که در طول سالیان بعضاً طولانی اندوخته می‌شود و از طریق تمرین و تکرار در بوته آزمایش قرار می‌گیرد قابلیت تبدیل‌شدن به یک عبارت دکترینی را خواهد داشت. البته این امر در مباحث نظامی به‌صورت بارزتری ملموس است.

2-5. فضای سایبر در حوزۀ دفاعی-امنیتی

واژه‌شناسی فضای سایبر: سایبرنتیک واژه پرکاربرد حوزه کنترل و ارتباطات در نیمه دوم قرن بیستم میلادی است. این واژه از لغت یونانی Κυβερνήτης به معنای سکان‌دار والی اخذ شده است.[2] سکان‌دار در ناوبری کشتی کسی است که با رصد سرعت و جهت وزش باد و تأثیر آن بر امواج دریا و با در نظر گرفتن سمت و جهت مقصد، سکان کشتی را به چپ و راست می‌چرخاند. سکان‌دار با حواس خود وضعیت موجود را ادراک نموده و براساس تجربه، یافته‌های درونی وضعیت مقصد، با دستانش سکان کشتی را جابه‌جا می‌کند. سایبرنتیک حضور حسگرها، اطلاعات، تصمیم‌سازی و تصمیم‌گیری و اعمال قدرت در ناوبری است و عدم وجود هر یک ناوبری را دچار مشکل خواهد کرد (کیانخواه، 7:1397 )نوربرت وینر در سال 1948 کتابی با موضوع «کنترل و ارتباطات در حیوان و انسان» نگاشت و عنوان کتاب را سایبرنتیک انتخاب نمود. او در این کتاب راهی برای شناخت شیوه تصمیم‌گیری و کنترل خودآگاه و ناخودآگاه اعضا توسط حیوان بیان داشت تا براساس آن بتوان سیستمی را طرح‌ریزی نمود که خودکار و خودکنترل کار کند وینر برای این رشته­ی جدید که تلفیقی از مهندسی برق، ریاضیات، زیست‌شناسی، فیزیولوژی اعصاب، انسان‌شناسی و روان‌شناسی بود، کلمه­ای یونان با مفهوم «هنرِ فرمان»[3] را که نمایش تعامل اهداف، پیش­گویی، اقدامات، بازخورد و پاسخ در انواع سیستم­ها است را برگزید.

هستی‌شناسی فضای سایبر: هستی‌شناسی قلمرویی از دانش فلسفی است که موضوع اصلی آن تبیین چیستی و چرایی واقعیت وجود (بیان ماهیت هستی و علت غایی آن ) است. هستی‌شناسی در شناخت و معرفت ما اهمیت بسزایی دارد. به تعبیر ما نمی‌توانیم درباره دستیابی به شناخت از جهانی که در آن قرار داریم، بیندیشیم مگر این‌که نخست درباره چیستی آنچه در بیرون قرار دارد و باید بشناسیم تصمیم گرفته باشیم (های، 1385) وجود سایبری اکنون قلمروهای پیشین وجود را درنوردیده، بر آن‌ها سیطره یافته و تا حد زیادی جایگزین آن‌ها شده است؛ این بدان معناست که گویا وجود سایبری واقعی‌تر از وجود عینی و خارجی شده است (عباس زاده، 1397). از نظر غلامی، هستی‌شناسی فضای سایبر از منظر جمهوری اسلامی ایران به شرح ذیل است: خاستگاه فضای مجازی مدرنیته است و با ابتنا به اصول مدرنیسم شکل‌گرفته و به جلو می‌رود. جهان‌بینی حاکم بر فضای مجازی و ایدئولوژی زاییده از آن، سکولار است؛ تسلط اصول مدرنیسم در فضای مجازی مطلق نبوده و شورش علیه ایدئولوژی فضای مجازی و تغییر در آن ممکن است؛ بنابراین، جمهوری اسلامی ایران، قابلیت این تصرف و بهره‌برداری نسبی در این فضا به نفع اهداف خود را دارد هرچند نباید جانب احتیاط را از دست داد. ازآنجاکه فضای مجازی یک محیط فیزیکی است، عینیت در آن از جهات زیادی با عینیت در ذهن انسان متفاوت است. هر آنچه در فضای مجازی رخ می‌دهد، نه‌فقط مبدأ آن جهان حقیقی است بلکه مقصد و انتهای آن‌هم جهان واقعی است (غلامی، 1398).

ماهیت‌شناسی فضای سایبر: فضای سایبر جدیدترین و پیچیده‌ترین حوزه‌ای است که زندگی بشر قرن 21 را به خود مشغول کرده است. رایانه‌ها، قبل از ورود به حوزه شبکه، دستگاه‌های پردازشگری بودند که دورنمای سرعت و دقت را برای سازمان‌ها فراهم کرده بودند؛ اما زمانی که این پردازشگرها برای اولین بار به‌صورت شبکه‌ای در یکی از اتاق‌های وزارت دفاع آمریکا درآمدند، اولین نطفه‌های فضای سایبر را نیز بنا نهادند (زابلی زاده، 54:1397). اما ماهیت سایبر چیست؟ آیا از مؤلفه‌هایی تشکیل شده؟ مجرد است؟ مادی است؟ بسیط است؟ مرکب است؟ سؤال اساسی این است که آیا فضای مجازی رسانه است یا عالم است؟‌ محیط مجازی یک عالم است و نه رسانه و اقتضائات خاص خود را دارد. عالم دیگری خلق شده است، نفس بشر که نماد و نما و نمود رب است و از آن می‌توان به رب پی برد، عالم دیگری خلق کرده است به نام عالم مجازی ولی عالم مجازی که حقیقی شده است (رشاد، 1396).

چیستی فضای مجازی از دیدگاه مقام معظم رهبری^{(مدظله‌العالی)}: دکتر حمید شهریاری از مقام معظم رهبری^{(مدظله‌العالی)} نقل می‌کند: این حوزه به اندازۀ انقلاب اسلامی اهمیت دارد. ایشان در مقام تشبیه فرمودند که این فضا مثل یک رودخانۀ پر از آب و خروشان است که می‌آید و دائماً هم بر آب آن افزوده و خروشان‌تر می‌شود؛ اگر ما برای این رودخانه تدبیر کنیم و برنامه داشته باشیم؛ زه‌کشی کنیم و هدایت کنیم این رودخانه را تا به سد بریزد، می‌شود فرصت. اگر رهایش کنیم و برنامه‌ای برای آن نداشته باشیم، می‌شود یک تهدید. ایشان تأکید بسیاری بر اهمیت این فضا و لزوم مدیریت آن داشتند؛ به‌گونه‌ای که همۀ ارکان نظام باید نقش خاص خود را با حضوری فعال در این فضا ایفا کنند (شهریاری، 1390). اینترنت یکی از نعم بزرگ الهی است؛ امّا درعینِ‌حال یک نغمت بزرگ هم است؛ یعنی یک چاقوی دو دم و خطرناک. اینترنت الان مثل یک جریان افسار گسیخته است. این مثل آن است که کسی یک سگ وحشی را بیاورد، بگویند قلّاده‌اش کو؟ بگوید سفارش کرده‌ام آهنگر قلّاده را بسازد (بیانات مقام معظم رهبری^{(مدظله‌العالی)} در دیدار با اعضای شورای عالی انقلاب فرهنگی، 26/09/1381).

قدرت سایبری: «جوزف نای»^[4] نظریه‌پرداز مشهور آمریکایی، فضای سایبر را کلید قدرت در قرن 21 معرفی می‌کند وی در سال ۲۰۰۴ در کتاب «قدرت در عصر اطلاعات، از واقع‌گرایی تا جهانی‌شدن» در 2005 با کتاب « قدرت نرم: راه موفقیت در سیاست‌های جهانی» و در 2011 با کتاب «آینده قدرت» به مفهوم‌سازی و بسط قدرت نرم، قدرت سخت و قدرت هوشمند پرداخته است.

از دیدگاه جوزف نای، قدرت سایبری هم به‌صورت نرم و هم سخت می‌تواند در داخل و بیرون از فضای سایبر اهداف خود را دنبال کند. برای این کار از ابزارهای اطلاعاتی مانند وضع قوانین و استانداردها، دیپلماسی عمومی و حملات سایبری یا فیزیکی (ایجاد زیرساخت‌ها، تخریب خطوط ارتباطی و نظارت بر شرکت‌ها و سازمان‌ها) استفاده می‌شود وی قدرت سایبری را قدرت مبتنی بر منابع اطلاعاتی و فناوری‌های مخابراتی می‌داند که در صورت به‌کارگیری راهبردهای مناسب در داخل و از طریق فضای سایبر موجب فعال‌سازی رشد اقتصادی و ارتقای امنیت ملی خواهد شد (نای، 2011).

از دیدگاه جوزف نای، حوزه فضای سایبر یک حوزه مصنوعی و ساخت بشر است که در معرض تغییرات فناورانه است. جغرافیای این فضا، نسبت به محیط‌های واقعی ناپایدار است. جابه‌جا کردن کوه‌ها و دریاها مشکل است؛ اما با فشردن یک کلید می‌توان بخش‌هایی از فضای سایبر را خاموش یا روشن کرد. همچنین هزینه و سرعت انتشار الکترون‌ها به سراسر جهان بسیار ارزان‌تر و سریع‌تر از جابه‌جایی کشتی‌ها و ساخت ناوهای هواپیمابر یا زیردریایی است.

مروری بر نظریه‌های مطرح‌شده در حوزه قدرت سایبری نشان می‌دهد؛ اغلب اندیشمندان بر اهمیت استفاده از فضای سایبر به‌عنوان یک حوزه مولد قدرت تأکید کرده‌اند. رقابت کشورهای مختلف جهت کسب قدرت و برتری از طریق فضای سایبر در راهبردهای اکثر کشورها قرارگرفته است و کشورها در تلاش برای تسلط بر فضای سایبر و بهره‌گیری از قابلیت‌های ویژه آن برای افزایش قدرت ملی خود هستند.

در محیط پویا و پیچیده امروزی جهان، قدرت سایبری موجب افزایش نقش‌آفرینی در مدیریت فضای سایبر، دستیابی به امنیت ملی پایدار، توسعه سرمایه‌گذاری اقتصادی و افزایش نفوذ بین‌المللی خواهد شد. فضای سایبر باید به‌عنوان یک نظام کسب قدرت در خدمت دولت و ملت باشد تا این اهداف را فراهم سازد. با این وجود حاکمیت دولت‌ها بر فضای سایبر برای اعمال قدرت در داخل مرزهای زمینی، محدود است چراکه بخش‌های زیادی از فضای سایبر تحت نظارت نهادهای بین‌المللی مانند آیکان، گروه مهندسی اینترنت و اتحادیه بین‌المللی مخابرات اداره می‌شود.

فناوری‌های فضای سایبر ابزار اداره و تسخیر دنیا و جایگزین قدرت هسته‌ای و بستری برای جهانی‌سازی شده است به‌طوری‌که قوام و تداوم اقتدار دولت‌ها متأثر از آن شده است. کشورهایی که مجهز به فناوری نوظهور این فضا نباشند و خود را ملزم به بهره‌گیری از قابلیت‌های آن در قالب قدرت سایبری ندانند، در صحنه جهانی مجالی برای قدرت‌نمایی ندارد. البته داشتن منابع فیزیکی و غیرفیزیکی سایبری و تسلط فناورانه بر فضای سایبر شرط لازم برای قدرت سایبری است و تبدیل توانمندی‌های بالقوه به بالفعل با اتخاذ سیاست‌ها و راهبردهای مناسب و پدیدآوردن آثار و نتایج مطلوب، برای کسب قدرت سایبری ضروری است. در فضای سایبر از ابزارهای غیرفیزیکی مانند سلطه اطلاعاتی وضع قوانین و استانداردها و دیپلماسی سایبری یا فیزیکی مانند انحصار فناوری زیرساخت و ارتباطات و تسلیحات سایبری برای اعمال قدرت استفاده می‌شود.

قدرت سایبری تنها شامل کنترل بر منابع مادی فضای سایبر نیست بلکه مدیریت فرایند بهره‌برداری و موضوعات مرتبط با جوامع انسانی را نیز در برمی‌گیرد. ازاین‌رو، ارتقای قدرت سایبری رابطه‌ای مستقیم و منطقی با نوع راهبردها و سیاست‌گذاری‌های کلان در حوزه بهره‌برداری از قابلیت‌ها و توانمندی‌های بالقوه و بالفعل و منابع فضای سایبر دارد (هلیلی، 29:1397) قدرت سایبری به سبب مجموعه قابلیت‌ها و فرصت‌هایی که در دفاع از کیان انقلاب اسلامی در اختیار می‌گذارد یک محور توانمندساز به‌حساب می‌آید. بنابراین عوامل توانمندساز در قدرت سایبری عبارتند از: دکترین و رویکرد، سازمان‌ها و ساختارها، آموزش و فرهنگ‌سازی، تجهیزات و فناوری فرماندهی و رهبری سرمایه انسانی پشتیبانی منابع (دانشگاه جامع امام حسین ^(ع)، 1398:8).

خصوصیات و ویژگی‌های فضای سایبری از منظر دفاعی: آنچه دارای اهمیت است این است که در فضای سایبری شکل ایجاد قدرت، به‌کارگیری و اعمال قدرت، تحمیل اراده و حصول به نتایج مورد نظر مفهوم و ماهیت جنگ با سایر قلمروها به‌طور کامل متمایز و متفاوت است و این موضوع اساس و زیربنای اتخاذ هر نوع سیاست‌گذاری در استفاده از فرصت‌ها و مواجهه با تهدیدات ناشی از این فضا است؛ بنابراین ویژگی‌های فضای سایبر از حیث مباحث امنیتی به شرح ذیل است:

تقدم اقدام پیش کنشگری فعال بر دفاع: با توجه به ویژگی‌های فضای سایبر ابتکار عمل برای مهاجم بسیار بیشتر از مدافع خواهد بود و پیش‌دستی در تهاجم، کشورهای هدف را متحمل خسارات و صدمات بیشتری می‌نماید.

انتساب حمله (گمنامی و ناشناسی): با توجه به تاکتیک‌ها و روش‌های متعدد در ایجاد گمنامی در زمان اجرای حملات سایبری، طراحی حمله به شکلی صورت می‌گیرد که تشخیص منشأ حمله مشکل است.

سرعت عمل در فضای سایبر: با توجه به پتانسیل‌های بالای این فضا برای اختفای تسلیحات سایبری در حوزه هدف، سرعت عمل در فضای سایبر به‌شدت افزایش می‌یابد.

تفاوت در نوع فرماندهی و مدیریت: با توجه به ویژگی‌های خاص فضای سایبر، فرایند و نظام مدیریت در فضای سایبر از سبک‌های خاص و متفاوتی نسبت به سایر قلمروها برخوردار است.

عدم قطعیت و نامشخص بودن تهدیدات: در شرایط حاضر کشورها با زنجیره و طیفی از تهدیدهای نامشخص، مستمر و فراگیر که پتانسیل و قابلیت مخاطره را دارا است مواجه هستند (دانشگاه جامع امام حسین ^(ع)، 1398:10).

نیل به اصول بازدارندگی نسبی سایبری مبتنی بر اصول چهارگانه زیر قابل حصول است:

   برتری در عملیات سایبری و توان مقابله‌به‌مثل (قدرت پشیمان‌کننده به تهدید و حمله)؛

   برتری فناورانه در حوزه سایبری به‌منظور افزایش قدرت سایبری و وابسته‌سازی دیگر کشورها؛

   مصون‌سازی زیرساخت‌های سایبری حیاتی، حساس و مهم (افزایش هزینه حمله به زیرساخت‌ها)؛

   افزایش تاب‌آوری و تداوم کارکردی زیرساخت‌های سایبری و وابسته به فضای سایبر در مقابل حملات سایبری.

در نیمه دوم دهه 1990، مباحث زیادی در محافل دفاعی و نظامی آمریکا درباره ضرورت تغییر دکترین و سیاست نظامی به‌منظور انطباق با الزامات و ویژگی‌های عصر اطلاعات، شــکل گرفت. در نهایت تعریفی که توسط نیروی هوایی آمریکا تحت عنوان سنگ بنای جنگ اطلاعاتی منتشر شد، این تعریف را ارائه کرد: جنگ اطلاعاتی عبارت است از هر اقدامی در راستای ممانعت از دسترسی [دشمن به اطلاعات خودی]، تخریب و حذف اطلاعات دشمن بهره‌برداری (سوءاستفاده) [از اطلاعات دشمن]، ایجاد اختلال و فساد و نهایتاً و کارکردهای [اطلاعات دشمن] آن و همچنین حفاظت [اطلاعات خودی] در برابر اقدامات مشابه دشمن.

نیروهای مسلّح عملیات فضای سایبری و جنگ الکترونیکی را در محیط اطلاعاتی انجام می‌دهند. محیط اطلاعاتی مجموعه‌ای از افراد، سازمان‌ها و سیستم‌هایی تشکیل‌شده است که اطلاعات را جمع‌آوری، پردازش، انتشار یا طبق آن عمل می‌کنند. سهولت دسترسی به شبکه‌های فنی باعث کمک به اشتراک‌گذاری اطلاعات می‌شود و جنبه‌های اجتماعی محیط اطلاعاتی را تقویت می‌کند. ابعاد محیط اطلاعاتی عبارت‌اند از: فیزیکی، اطلاعاتی و شناختی. عملیات اطلاعاتی، چه در داخل و چه در خارج از فضای مجازی، می‌تواند بر روی عملیات دوستانه، خنثی و تهدیدی در فضای مجازی تأثیر بگذارد (دستورالعمل عملیاتی فضای مجازی و عملیاتی جنگ الکترونیکی ارتش آمریکا، 2017).

در بُعد فیزیکی محیط اطلاعات، زیرساخت‌های اتصال است که از انتقال، دریافت و ذخیره اطلاعات پشتیبانی می‌کند. همچنین در این بُعد اقدامات یا حوادث ملموسی وجود دارد که پیامی را به‌خودی‌خود منتقل می‌کند، مانند گشت زنی، شناسایی هوایی و پروژه‌های امور مدنی. درون بُعد اطلاعاتی، محتوا یا داده است. بُعد اطلاعاتی به محتوا و جریان اطلاعاتی مانند متن یا تصاویر یا داده‌هایی که کارکنان می‌توانند جمع‌آوری، پردازش، ذخیره، انتشار و نمایش دهند، اطلاق می‌شود. بُعد اطلاعاتی پیوند لازم بین ابعاد فیزیکی و شناختی را فراهم می‌کند. در بُعد شناختی، ذهن کسانی که تحت تأثیر اطلاعات قرار می‌گیرند وجود دارد. این ذهنیت‌ها از فرماندهان و رهبران دوستانه تا مخاطبان خارجی تأثیرگذار یا تحت تأثیر عملیات تا دشمنان، تهدیدات یا تصمیم‌گیرندگان متخاصم دشمن متفاوت است. این بُعد در زمینه‌های اجتماعی، فرهنگی، مذهبی و تاریخی متمرکز است که بر ادراک افراد تولیدکننده اطلاعات و اهداف و مخاطبان دریافت‌کننده اطلاعات تأثیر می‌گذارد. در این بُعد، تصمیم‌گیرندگان و مخاطبان هدف بیشتر مستعد تأثیرگذاری و مدیریت ادراک هستند (دستورالعمل عملیاتی عملیات اطلاعاتی،2016).

همان‌گونه که در شکل (2)، مشاهده می‌شود، هم‌زمان با حرکت از حوزه اطلاعاتی به حوزه شناختی بر درجه راهبردی بودن صحنه نبرد افزوده می‌شوند. ضمن آنکه روند تکامل شیوه‌های نبرد در هر یک از این حوزه‌ها نیز نشان می‌دهد که سرعت تکامل نبردها بر مبنای راهبردی بودن آن‌ها تعریف می‌گردد؛ اما درمجموع تردیدی نیست که عرصه‌های نبرد اطلاعاتی و شناختی به واسط اثرگذاری مستقیم بر کارکردهای انسانی به‌مراتب از عرصه‌های نبرد فیزیکی راهبردی‌تر قلمداد می‌گردند.

شکل2: عرصه، عناصر، اهداف و عواقب در جنگ‌های آینده (ولوی،1392)

2-6. مدل تحلیلی

مدل «جزئی کوچک یا بازسازی کوچکی از یک شیء بزرگ است که از لحاظ کارکرد با شیء واقعی یکسان است؛ مدل به ما می‌آموزد که در شرایط و وضعیت‌های گوناگون چه ملاک یا معیار و روش خاصی را در پیش گیریم. مدل به‌عنوان یک نقطه شروع از واقعیت است که دیدگاه ما را در رابطه با واقعیت ساده می‌کند.^[5] مدل چیزی است که واقعیت را نشان داده و جنبه‌های معین از دنیای واقعی را که در ارتباط با مسائل تحت بررسی است شرح می‌دهد و به تصویر می‌کشد و روابط مهم و بااهمیت بین جنبه‌های مختلف را آشکار و روشن می‌سازد (گرجی و برخورداری، 1388: 33) مدل تحلیلی در اصطلاح به یکی از مراحل انجام تحقیق تبیینی گفته می‌شود که در این مرحله رابطه میان متغیرهای وابسته و مستقل بررسی و ترسیم می‌شود (ملکیان و انسیه، 1393).

مفهوم: ساده‌ترین و مختصرترین تعریف و یا استنباط ما از یک شی‌ء، حیوان واقعه یا رفتار را مفهوم گویند. راه کوتاهی برای تعریف و توصیف واقعیات است و مقصود از آن ساده‌ کردن امر تفکر است. مفاهیمی که واقعیت و اشیای عینی را توصیف می‌کنند، مثل درخت،‌ پرنده و ... مفاهیمی که نوعی استنباط از وقایع و رفتار و کردارهای اجتماعی هستند، مثل طرز فکر،‌ موقعیت اجتماعی، میل به موفقیت.

مدل تحلیلی تحقیق، نوعی نمودارسازی برای متغیرهای استخراج‌شده از چهارچوب نظری تحقیق است. مدل، رابطه بین طرح نظری و کار جمع‌آوری و تجزیه‌وتحلیل اطلاعات است. مدل‌ها شامل نشانه‌ها و علائم هستند یعنی خصوصیات بعضی از پدیده‌ها به‌طور منطقی از طریق مفاهیم مرتبط با یکدیگر بیان می‌شود. یک مدل، نمایشی از واقعیت‌ها است.

در راستای ارتقای کیفیت تدوین دکترین، در خصوص موضوع پیچیده‌ای چون فضای سایبر (در حوزۀ دفاعی-امنیتی)، در ابتدا می‌بایست نسبت به مدل‌سازی از متغیرهای تأثیرگذار بر آن اقدام نمود. در همین راستا نیازمند یک یا چند فرضیه مناسب و شناسایی ابعاد و مؤلفه‌های اثرگذار در این حوزه هستیم تا بتوانیم به حوزه تحقیق و پژوهش انسجام بدهیم. همچنین برای هدایت تحلیل داده‌ها نیازمند یک مدل تحلیلی هستیم که از مفاهیم و فرضیه‌های متصل به یکدیگر حاصل می‌گردد.

3. روش‌شناسی تحقیق

پژوهش حاضر از لحاظ رویکرد تحقیق در زمره تحقیقات کیفی و از نظر نوع تحقیق کاربردی است؛ پژوهش­های کیفی نقش اکتشافی دارند؛ روش جمع‌آوری اطلاعات کتابخانه‌ای و میدانی است. جامعه آماری تحقیق از نظر اسناد، اسناد مرتبط در حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات فضای سایبری و 12 نفر خبرگان و نخبگان فضای سایبری با تحصیلات دانشجوی دکتری به بالا هستند.

جدول 2: روش‌های تحقیق استفاده‌شده در پژوهش

روش ساختن مدل تحلیلی: نحوه ساختن مدل در یک پژوهش به این نحو است که در مرحله اول باید پرسش اصلی تحقیق خود را بررسی کنیم و در مرحله بعد با توجه به سؤال تحقیق فرضیه‌هایی را تدوین کرد و در نظر گرفت. اگر تحقیق ما تحقیق اکتشافی است و متون زیادی در رابطه با تحقیقمان خوانده‌شده است بهتر است آن متون تجزیه‌وتحلیل شوند. اگر متون خوانده‌شده به‌دقت با یکدیگر مقابله داده شوند و اگر مصاحبه‌ها و مشاهدات اکتشافی به طرز صحیحی استخراج شوند در این صورت با بررسی آن‌ها به مفاهیم کلیدی و فرضیه‌های اصلی و روابطی که مناسب است یا جالب است که میانشان برقرار کرد، تدریجاً از درون توده اطلاعات به‌دست‌آمده سر برون خواهد کرد. در حقیقت، مدل تحلیلی در طول مرحله مطالعات اکتشافی شکل می‌گیرد. برای ساختن مدل تحلیلی نهایتاً محقق می‌تواند به دو صورت و شیوه متفاوت عمل کند که میان این دو روش جدایی صریحی وجود ندارد:

روش اول: روش فرضی-استقرایی؛ در این روش محقق ابتدا از تدوین فرضیه‌ها شروع می‌کند و در مرتبه بعدی به مفاهیم می‌پردازد. در اینجا ساختن مدل تحقیق، از مشاهده شروع می‌شود. شاخص ما سرشتی تجربی دارد. بر مبنای این شاخص می‌توانیم مفاهیم و فرضیه‌های تازه‌ای را تدوین کنیم و بر مبنای آن‌ها مدل تحقیق را بسازیم و در نهایت آن را با داده‌های واقعی آزمایش می‌کنیم.

روش دوم: روش فرضی-قیاسی؛ در این روش یک اصل موضوع یا یک مفهوم کلی که به‌عنوان پیش‌فرض تفسیر پدیده موضوع تحقیق انتخاب‌شده است را برای ساختن مدل تحقیقمان مبنا قرار می‌دهیم و سپس با استفاده از استدلال منطقی، فرضیه‌ها و مفاهیم و شاخص‌ها را به‌دست می‌آوریم و آن‌ها را با داده‌های حاصل از مشاهده تطبیق خواهیم داد (کیوی،کامپهنود، نیک گهر،1371: 113).

مدل: برای مدل چهار کارکرد در نظر گرفته‌اند:

   سازمان‌دهی؛ به‌معنای توانایی مدل در تنظیم و مرتبط ساختن داده‌ها و نشان دادن شباهت‌های میان داده‌ها است.

   اکتشافی؛ مدل‌ها ابزارهای اکتشافی هستند که احتمالاً به کشف واقعیت‌ها و روش‌های ناشناخته منجر می‌شوند.

   پیش‌بینی کنندگی؛ یک مدل می‌تواند پیش‌بینی کند که چه پدیده‌های رخ خواهد داد. این پیش‌بینی‌ها در محدوده ساده بله یا خیر و تا پیش‌بینی‌های کمّی مثل چه هنگام و چه اندازه هستند.

   سنجشی؛ داده‌هایی که توسط یک مدل به‌دست می‌آید می‌تواند مقیاسی برای سنجش یک پدیده باشد (سورین ورنر و تانکارد، جیمز؛ دهقان،1386: 66).

3-1. روش ساختن مدل تحلیلی در این تحقیق

در این تحقیق مراحل انجام کار به‌صورت ذیل انجام پذیرفت.

   پرسش آغازین: در این قسمت جهت تهیه مدل تحلیلی، پرسش اصلی مسئله به این شکل مطرح شد که «دکترین سایبری جمهوری اسلامی ایران در حوزۀ دفاعی و امنیتی کدام است؟»

   مطالعات اکتشافی: در این تحقیق ابتدا به جمع‌آوری اسناد و مدارک مرتبط با موضوع تحقیق از قبیل اسناد بالادستی، فرامین مقام معظم رهبری^{(مدظله‌العالی)}، مقالات و ... پرداخته شد و در راستای غنی‌سازی اطلاعات و افزایش پایایی اطلاعات با انجام مصاحبه گروه کانونی اطلاعات مورد نیاز تکمیل شد. پس از مشخص شدن پرسش اصلی، به مطالعات اکتشافی در دو حوزه اصلی دکترین و فضای سایبر دفاعی-امنیتی پرداخته شد و تلاش گردید ماهیت فضای سایبر جمهوری اسلامی ایران احصا گردد. سپس به کنکاشی عمیق در حوزه دکترین پرداخته شد و ماهیت آن مورد بررسی قرار گرفت. ^[6]

   چهارچوب نظری تحقیق: بررسی نظریات و پیشینۀ به‌دست‌آمده حاکی از این امر است که در این پژوهش در نظر است تغییرات اعمال‌شده که از طریق تدوین دکترین سایبری جمهوری اسلامی ایران انجام می‌شود بر روی مدیریت راهبردی فضای سایبر، تأثیر بگذارد. دانایی‌فرد در کتاب مهارت‌های ساخت نظریه و مدل در علوم اجتماعی به بررسی انواع مختلفی از متغیرها و ارتباط آن با یکدیگر که به ساخت نظریه منجر می‌شود پرداخته است؛ در روابط بین علل و معلول، یک نوع رابطه به نام رابطه علی تغییریافته وجود دارد که در آن رابطه بین علت و معلول تحت متغیر سومی فرق می‌کند که به آن تعدیل‌گر می­گویند (جاکارد، 1397: 193). بر مبنای همین کتاب و با توجه به اینکه در مورد این پژوهش حوزۀ دفاعی-امنیتی به‌عنوان یک متغیر مداخله‌گر حضور می‌یابد؛ بنابراین رابطه بین این متغیرها از نوع رابطه علی تغییریافته
به شرح ذیل هست.

شکل 3: رابطه بین متغیرها در تدوین دکترین سایبری ج.ا.ایران در حوزۀ دفاعی-امنیتی

   ساختن مدل تحلیلی: مفروضات اساسی تدوین دکترین سایبری جمهوری اسلامی ایران در حوزۀ دفاعی-امنیتی مبتنی بر «مطالعات اکتشافی مستخرج از ادبیات تحقیق و مصاحبه با خبرگان» عبارتند از:

   پایه‌ریزی فضای سایبر بر مبنای تقلید از طبیعت است؛

   هدف فضای سایبر تأمین عدالت عمومی است؛

   فضای سایبر ابزاری بسیار کارآمد است و می‌تواند در راستای رسیدن به تمدن اسلامی استفاده شود؛

   در فضای سایبری حاکمیت و حکمرانی باید کنترل شود؛

   قدرت سایبری باید بازدارندگی ایجاد نماید؛

   فضای سایبری، فضایی واقعاً حقیقی و تجلی اسب تروآ است که به ساحت انسان تعرض می‌نماید؛

   فضای سایبری، میدان واقعی جنگ است که اتمسفر این فضا، داده و ویژگی اصلی آن تبادل داده است و باید با ایستادن، نشان دادن آمادگی و اقتدار با داشتن ابتکار و انگیزه در مقابل دشمن آرایش مناسب جنگی گرفت؛

   احکام، قوانین، ارزش‌ها و ... در ابعاد سیاسی و حاکمیتی اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و ... موجود در فضای فیزیکی باید به نحو مقتضی به فضای سایبر تسری یابد؛

   فضای سایبری به‌صورت شبکه‌ای حاکم بر دنیا است و فرصت‌های موجود در آن از تهدیدهایش بیشتر است.

ما می‌خواهیم از «روش دوم»[7] ساختن مدل تحلیلی که در بالا ذکر شد به مفاهیم دسترسی پیدا کنیم که بر همین مبنا فرضیۀ «تدوین دکترین فضای سایبر در حوزۀ دفاعی-امنیتی باعث ارتقای سطح مدیریت راهبردی فضای سایبر جمهوری اسلامی ایران می‌گردد» را مبنا قرار می‌دهیم.

از این فرضیه به دو مفهوم کلیدی دکترین و فضای سایبر دست می‌یابیم و باید دید چگونه هر یک از این دو مفهوم قابل بررسی و سنجش با داده‌های آماری هستند.

مطالعات اکتشافی ادبیات تحقیق، نشان می‌دهد در حوزه دکترین بیشتر به جنبه‌های کاربردی و کارکردی آن پرداخته شده است و در بسیاری از موارد نیز دکترین‌های موجود در سطح دنیا (عمدتاً دکترین‌های سیاسی) برشماری شده است؛ ازهمین‌رو در خصوص مبانی فلسفی آن و همچنین روش تدوین دکترین کم‌تر منبعی می‌توان یافت؛ ازهمین‌رو طبق تعریف سید رحمانی (1393)؛ «کلیتی که این حوزه را در برمی‌گیرد یعنی چیستی، چرایی و چگونگی و پاسخ‌گوی این سه سؤال است، دکترین نام دارد که ما‌به‌ازای آن در تفکر دینی قواعد فقهی است. مطابق پلت فوق در اندیشه غربی هستی‌شناسی از فلسفه شروع می‌شود و منتج به فلسفه مضاف می‌شود مثل فلسفه هنر، فلسفه سیاست و ... که از دل این فلسفه‌های مضاف برای اجرایی شدن دکترین به‌عنوان قاعده اصلی حاصل می‌شود، حال این قاعده‌ها برای اجرایی شدن در سه سطح استراتژی، تاکتیک و تکنیک تبدیل به قانون شده و درنهایت اجرایی می‌شود». برای دستیابی به یک دکترین باید پاسخ سه سؤال را در آن حوزه بیابیم. به‌عبارت‌دیگر باید به سه سؤال چیستی، چرایی و چگونگی آن پدیده پاسخ بدهیم.

در مورد تعاریف و مدل‌های فضای سایبر از طریق اندیشمندان و سازمان‌ها موارد بسیار زیادی ذکر گردیده است که بیشتر می‌توان گفت هرکدام دارای ویژگی‌های اختصاصی یک یا دو تبیین‌گر بوده است. به‌عنوان نمونه آمریکا و انگلیس به تعریف واحدی از فضای سایبر دست پیداکرده و آن را منتشر نمودند ازهمین‌رو بررسی مدل‌ها و تعاریف مختلف در فضای سایبر در حوزۀ دفاعی-امنیتی و همچنین احصای نظر صاحب‌نظران این حوزه محقق را به این جمع‌بندی رسانید که محیط عملیاتی در فضای سایبر به سه محیط اطلاعاتی، فیزیکی و شناختی برمی‌گردد. به‌عبارت‌دیگر فضای سایبر را با این سه محیط می‌توان ترسیم و بررسی نمود.

با تحلیل مضمون مطالعات اکتشافی به روش کدگذاری باز و احصای 45 کد به این بحث می‌رسیم که با پاسخ به چرایی یک پدیده به فلسفه دکترینی آن دست می‌یابیم. پاسخ به چیستی پدیده اصول دکترینی را تبیین می‌نماید و پاسخ چگونگی پدیده، ملاحظات دکترینی حاصل می‌شود.

همچنین مؤلفه‌ها اصلی در محیط فیزیکی؛ اتصالات، محیط اطلاعاتی، داده و محیط شناختی ذهن انسان است.[8]

در این تحقیق برای اطمینان از روایی، جلسات و مصاحبه‌هایی با صاحب‌نظران و خبرگان حوزه دکترین، فضای سایبر و دفاعی-امنیتی برگزار شد؛ به‌طوری‌که نتایج به‌دست‌آمده با مراجعه مستقیم به خبرگان ارائه گردید و نقطه نظرات آن‌ها دریافت گردید و اصلاحات لازم انجام شد. همچنین به‌منظور ارزیابی پایایی تحقیق نیز، نتایج کدگذاری (45 کد احصا شده) در اختیار یکی از خبرگان و یک نفر ارزیاب قرار گرفت. پس از احصای نتایج از طرف دو فرد یاد شده و با محاسبه شاخص کاپای کوهن مورد بررسی قرار گرفت. در این تحقیق، مقدار کاپا 66/0 به دست آمد که پایایی تحقیق را تأیید می‌کند.

جدول 2: مدل مفهومی روش مطالعه

4. تجزیه‌وتحلیل یافته‌های تحقیق

مدل مفهومی تحقیق: در روابط بین علل و معلول، یک نوع رابطه به نام رابطه علی تغییریافته وجود دارد. که در آن رابطه بین علت و معلول تحت متغیر سومی فرق می‌کند که به آن تعدیل‌گر می‌گویند؛ همان‌گونه که در بیان مسئله این پژوهش عنوان گردید چالش اصلی این پژوهش مدیریت راهبردی فضای سایبر ج.ا.ایران است که جهت ایجاد انسجام، هم‌افزایی و همسوکنندگی به یکی از ارکان جهت‌ساز آن (دکترین) پرداخته شده است تا این سند تدوین گردد.

از سوی دیگر به لحاظ گستردگی قابل ملاحظه زیست‌بوم سایبری جمهوری اسلامی ایران که دارای ابعاد مختلف است با یک تخصیص، موضوع تحدید و صرفاً در جنبه دفاعی و امنیتی بررسی می‌شود.

بُعد دفاعی-امنیتی فضای سایبری: نیروهای مسلّح عملیات فضای مجازی را در محیط اطلاعاتی انجام می‌دهند. ابعاد محیط اطلاعاتی عبارتند از: فیزیکی، اطلاعاتی و شناختی. در بُعد فیزیکی محیط اطلاعات، زیرساخت‌های اتصال است که از انتقال، دریافت و ذخیره اطلاعات پشتیبانی می‌کند.

درون بُعد اطلاعاتی، محتوا یا داده است. بُعد اطلاعاتی پیوند لازم بین ابعاد فیزیکی و شناختی را فراهم می‌کند. در بُعد شناختی، ذهن کسانی که تحت تأثیر اطلاعات قرار می‌گیرند وجود دارد.

شکل4: مدل مفهومی تحقیق

مدل تحلیلی: با بررسی ادبیات تحقیق احصا شده و همچنین فرضیه «تدوین دکترین فضای سایبر در حوزۀ دفاعی-امنیتی باعث ارتقای سطح مدیریت راهبردی فضای سایبر جمهوری اسلامی ایران می‌گردد» دو مفهوم دکترین و فضای سایبری جمهوری اسلامی در حوزۀ دفاعی-امنیتی حاصل گردید.

نتیجه‌گیری و پیشنهاد

با انجام فرایند تحلیل محتوا با استفاده از نرم‌افزار مکس کیودا مشخص گردید مفهوم دکترین به سه بُعد چیستی، چرایی و چگونگی که دارای مؤلفه‌های فلسفه دکترینی، اصول دکترینی، ملاحظات دکترینی است اطلاق می‌شود. همچنین در مورد فضای سایبری جمهوری اسلامی ایران در حوزۀ دفاعی-امنیتی علی‌رغم طبقه‌بندی‌های متفاوتی که در این زمینه وجود دارد ازهمین‌رو عملیات در سه حوزه فیزیکی، اطلاعاتی و شناختی انجام می‌پذیرد و اتصال، داده
و ذهن اجزای اصلی هرکدام از این محیط‌ها هستند (شکل5).

شکل 5: مدل تحلیلی تحقیق

علاوه بر موارد فوق، تعاریف عملیاتی برای مفاهیم زیر احصا گردید:

تعریف مفهوم فضای مجازی: فضای مجازی، امتزاجی از فضای حقیقی است که به ابزاری جهت بسط و تحکیم حاکمیت ملی در مناسبات جهانی و کشوری مبدل شده است (محققین).

تعریف مفهوم فضای مجازی دفاعی-امنیتی: بخشی از فضای مجازی که در آن هرگونه عملیاتی علیه امنیت ملی کشور از قبیل نرم، نیمه سخت و سخت انجام می‌گیرد (محققین).

تعریف مفهوم دکترین: اصول و قواعدی است که در یک علم خاص و به‌منظور هدایتگری و کاربست عملی به کار می‌رود (محققین).

مفهوم دکترین بدون توجه به ویژگی‌ها و کارکردهایی که در بطن خود دارد و جایگاه آن در سلسله‌مراتب مدیریت راهبردی اصولاً پاسخ به این سؤال است که چگونه باید پیروز شویم؛ ولی برای دستیابی به بخش‌های مختلف آن (اصول، قواعد و ...) باید به سه سؤال محوری و اساسی چرایی، چیستی و چگونگی پاسخ دهد که می‌توان ادعا نمود در جهت تدوین دکترین سایبری در حوزۀ دفاعی-امنیتی کاملاً صادق است. شاید در سایر حوزه‌های دکترینی مفهوم سؤالات به اشکال دیگر پرسیده شود.

در تعریف از فضای سایبر، بررسی‌های علمی نشان می‌دهد تعداد تعریف‌های گوناگونی از طرف اشخاص و سازمان‌های کوچک و بزرگ، کشورها و اتحادیه‌ها بنا به فراخور حیطه کاری تعریف‌کننده، صورت گرفته است تا جایی که فضای سایبر در تعریف مشترک آمریکا و روسیه به‌عنوان رسانه تعریف‌شده است. ازهمین‌رو در این پژوهش باید تعریف فضای سایبر مبتنی بر حوزه دفاع و امنیت و در راستای حکمرانی و امنیت ملی تعریف‌شده است.

چکیده فرایند حوزۀ دفاعی-امنیتی به انجام عملیات برمی‌گردد که در فضای سایبر در محیط اطلاعاتی انجام می‌شود. این فضا به سه بخش فیزیکی (زیرساخت)، اطلاعات (داده) و شناخت (ذهن) برمی‌گردد و بخش اطلاعاتی دو بخش فیزیکی و ذهن را به یکدیگر پیوند می‌دهد.

پیشنهادهای پژوهش

این مقاله که مبتنی بر منابع و مقدورات پژوهشگر و لزوم رعایت سطوح طبقه‌بندی اسناد و مدارک در نیروهای مسلّح تهیه‌شده است می‌تواند مبنای تحقیقات متنوعی در حوزه دکترین فضای سایبری قرار گیرد. بر این اساس پیشنهادات اجرایی در این تحقیق عبارتند از:

   تدوین دکترین سایبری جمهوری اسلامی ایران؛

   مراجع ذی‌صلاح نیروهای مسلّح، نتایج حاصل از این تحقیق را برای موارد عملی تدوین دکترین و سایر موارد در فضای سایبر مورد استفاده قرار دهند؛

   تفاوت مدل‌های احصای دکترین در عرصه فضای سایبر و دفاعی امنیتی؛

   تدوین دکترین دفاعی-امنیتی جمهوری اسلامی ایران در حوزه سایبری؛

   تدوین دکترین سایبری جمهوری اسلامی ایران در حوزه نظامی.

[1]. توضیح: دکترین در ادبیات شرقی از مفاهیم راهبردی است و در سطوح پایین‌تر استفاده نمی‌شود؛ اما در غرب سطوح گسترده‌تری را شامل می‌شود و در برخی از مواقع تا سطوح پایین‌تر و امور تاکتیکی را نیز شامل می‌شود و در ادبیات رایج آن‌ها دکترین به سه سطح راهبردی(استراتژیک)، عملیاتی و تاکتیکی تقسیم می‌گردد.

[2]. لفظ Governor به معنای فرماندار با سایبرنتیک هم­ریشه است.

[3]. The art of steering

[4]. Joseph Samuel Nye

[5]. در علوم اجتماعی، تحقیق هفت مرحله را برای انجام یک روش علمی طی می‌کند (کیوی، کامپنهود، نیک گهر،1394، 99-15):

1. پرسش آغازین؛ در این قسمت محقق باید سعی کند که طرح تحقیقش را به‌صورت پرسش آغازین، مطرح کند. این پرسش باید به‌صورت دقیق‌ترین شکل ممکن، نمایانگر آنچه محقق در طلب دانستن، آشکار کردن و بهتر فهمیدن آن است، بیان کند؛
2. مطالعات اکتشافی؛ در این مرحله محقق به خواندن متون و انجام مصاحبه‌های اکتشافی و چند روش اکتشافی تکمیلی می‌پردازد؛
3. طرح نظری تحقیق؛ در این قسمت محقق باید نگرش یا چشم‌انداز نظری که می‌تواند برای بررسی پرسش آغازین به ما کمک کند را به کار گیرد؛
4. ساختن مدل تحلیلی؛ در مواردی که تحقیقمان تبیینی است لازم است پس از تعیین چهارچوب نظری، نسبت به تدوین مدل تحلیلی اقدام کرد. مراد از این کار برقراری رابطه قبلی بین متغیّرها و یا مفاهیمی است که در طرح نظری مورد استفاده قرار گرفته‌اند. به‌عبارت‌دیگر، به‌جای ارتباط هریک از متغیرها و یا مفاهیم با متغیر وابسته، به روابط بین مفاهیم و متغیرهای مستقل با یکدیگر و متغیر موردنظر می‌پردازد؛ مدل تحلیلی راهنمای محقق در کار منظم جمع‌آوری و تحلیل داده‌های حاصل از مشاهده یا تجربه که در ادامه کار تحقیق می‌آیند، است. مدل تحلیلی مانند یک لولایی عمل می‌کند که طرح نظری مسئله تحقیق تدوین‌شده محقق را با کار بعدی‌اش که مشاهده و تحلیل اطلاعات است به یکدیگر متصل می‌کند؛
5. مشاهده؛ در این مرحله مدل تحقیق با واقعیت عینی و با داده‌های قابل‌مشاهده مقایسه می‌شود و مدل تحلیلی مورد بازبینی قرار می‌گیرد؛
6. تحلیل اطلاعات؛ در این مرحله باید ببینیم که اطلاعات به‌دست‌آمده با فرضیات ما درباره آن موضوع یکسان است یا خیر و در مرحله بعدی فرضیات جدیدی جدای آن فرضیاتی که ما در تحقیق در نظر گرفته بودیم، آشکار می‌شود. بنابراین باید به تصحیح فرضیات یا تجدیدنظر در مورد آن فرضیه‌ها بپردازیم؛
7. نتیجه‌گیری؛ نتیجه‌گیری کار تحقیق عموماً از سه قسمت ساخته‌شده است: اول یادآوری خطوط اصلی روش علمی که دنبال شده است. سپس معرفی دستاوردهای نوین شناخت که تحقیق منشأ آن بوده است و بالاخره ارائه پیشنهادات علمی.

[6]. لازم به ذکر است مطالعات اکتشافی انجام‌شده در دو حوزه اصلی دکترین و فضای سایبر، بسیار گسترده‌تر از مطالب ذکرشده در این مقاله است؛ در این مقاله صرفاً برخی حوزه‌های کلیدی ذکر گردیده است.

[7]. روش دوم: روش فرضی-قیاسی؛ در این روش یک اصل موضوع یا یک مفهوم کلی که به‌عنوان پیش‌فرض تفسیر پدیده موضوع تحقیق انتخاب ‌شده است را برای ساختن مدل تحقیقمان مبنا قرار می‌دهیم و سپس با استفاده از استدلال منطقی، فرضیه‌ها و مفاهیم و شاخص‌ها را به‌دست می‌آوریم و آن‌ها را با داده‌های حاصل از مشاهده تطبیق خواهیم داد.

[8]. نکته: برخی از مفاهیم ساده‌اند و فقط می‌توانند یک بعد یا شاخص داده باشند. یا به‌عبارت‌دیگر صرفاً یکی از ابعاد آن‌ها از همه مهم‌تر است همچنان که در محیط‌های متفاوت فضای سایبر اصلی‌ترین مؤلفه محیط اطلاعاتی داده است هرچند مؤلفه‌های دیگری نیز می‌توان برای آن برشمار نمود.