شناسایی عوامل مؤثر بر تاب‌آوری زنجیره تأمین دفاعی با رویکرد تولید در کلاس جهانی (مطالعه صنعت قطعه‌‌سازی خودروی نظامی)

فلاح, محمدرضا; جوانمرد, حبیب اله; رادفر, رضا

فهرست نشریات

دانشگاه و پژوهشگاه عالی دفاع ملی و تحقیقات راهبردی

تعداد نشریات	21
تعداد شماره‌ها	433
تعداد مقالات	3,330
تعداد مشاهده مقاله	3,167,886
تعداد دریافت فایل اصل مقاله	2,476,699

شناسایی عوامل مؤثر بر تاب‌آوری زنجیره تأمین دفاعی با رویکرد تولید در کلاس جهانی (مطالعه صنعت قطعه‌‌سازی خودروی نظامی)

فصلنامه آماد و فناوری دفاعی

دوره 8، شماره 4 - شماره پیاپی 28، اسفند 1404، صفحه 207-242 اصل مقاله (1.51 M)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

محمدرضا فلاح¹؛ حبیب اله جوانمرد^* ²؛ رضا رادفر³

¹دانشجوی دکتری مدیریت صنعتی دانشکده مدیریت و اقتصاد دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات، تهران، ایران.

²دانشیارگروه مدیریت صنعتی، دانشکده مدیریت، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد اراک، ایران

³استاد گروه مدیریت صنعتی دانشکده مدیریت و اقتصاد دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات، تهران، ایران.

چکیده

تعیین عوامل تاب‌آوری زنجیره‌های تامین و اولویت‌بندی آنها از ضرورت‌های مدیریت در صنعت قطعه‌سازی خودرو در حوزه دفاعی است. زیرا این زنجیره با موقعیت‌هایی متنوع و ویژگی‌هایی چون: عدم اطمینان و قطعیت‌ در شرایط تامین، تقاضا، فشار رقابت، پیچیدگی و تحول فناوری روبه‌رو است. هدف پژوهش، شناسایی عوامل مؤثر بر تاب‌آوری زنجیره تأمین دفاعی و رتبه‌بندی آنها در صنعت قطعه‌سازی خودرو‌های نظامی با رویکرد تولید در کلاس جهانی است. روش انجام پژوهش، توصیفی کاربردی از نوع تحقیقات آمیخته کیفی- کمَی می‌باشد. جامعه آماری بخش کیفی، خبرگان در حوزه زنجیره تأمین دفاعی و تولید در کلاس جهانی هستند که به روش گلوله برفی انتخاب شده‌اند. در بخش کمَی، داده‌ها از مدیران و کارشناسان صنایع قطعه‌سازی خودروهای نظامی با روش هدفمند اخذ شده‌است. در بخش کیفی، از تحلیل مضمون جهت شناسایی عوامل و در بخش کمَی از مدل‌سازی معادلات ساختاری و رتبه‌بندی فریدمن برای تعیین تاثیر و رتبه‌بندی عوامل استفاده شده است. نتایج نشان داد که عوامل مؤثر بر تاب‌آوری زنجیره تأمین دفاعی با رویکرد تولید در کلاس جهانی عبارتند از: کیفیت، قیمت (هزینه)، انعطاف‌پذیری، نوآوری، زمان انتظار (تحویل)، خدمات پس‌از تحویل، چابکی، قابلیت تطبیق‌پذیری، افزونگی، همکاری، فرهنگ مدیریت‌ریسک و اقتصاد مقاومتی. چهار عامل همکاری، خدمات پس از تحویل، افزونگی و فرهنگ مدیریت ریسک؛ رتبه بالاتری نسبت به سایر عوامل دارند.

کلیدواژه‌ها

تاب‌آوری؛ تولید در کلاس جهانی؛ رقابت‌‌پذیری؛ زنجیره تأمین دفاعی؛ قطعه‌سازی خودرو

اصل مقاله

مقدمه

زنجیرههای تأمین، مجموعهای از شرکتهای وابسته به یکدیگر هستند که با هدف تأمین نیازهای مشتری، مسئولیت تأمین مواد، کالاها، خدمات و اطلاعات را از مبدأ تا مقصد نهایی (تحویل محصول)، با حداقل هزینه را به عهده دارند (درخشی و جبارزاده، 2020). عواملی چون افزایش برون‌سپاری تولیدات، افزایش نوسانات تقاضا، کاهش دوره عمر محصول،‌ تحریم و نوسانات سیاسی، زنجیرههای تأمین را دچار تغییر و نوسان میکنند (میشل و همکاران، 2018). بنابراین زنجیره‌های تأمین همواره درگیر ریسکهای مختلف هستند که موجب اختلال در سیستمهای تأمین، تولید و توزیع میشوند (آزاده و همکاران، 2017). ریسک زنجیرۀ تأمین در تمام موارد جریان ارزش، کنترل، تأمین، تقاضا و موجودی وجود دارد (کاردوسو و همکاران، 2019). در زنجیرههای تأمین، ریسکهای عملیاتی به عدم اطمینان در تعیین تقاضا، عرضه، قیمت، زمان انتظار، کیفیت و کمیت موجودیها و محصولات ارتباط پیدا می‌کند. تأمین‌کنندگان در صورت مدیریت ضعیف در طول زنجیره، به اصلیترین منابع ریسکهای بیرونی تبدیل می‌شوند که باعث اختلالات در زنجیره‌های تأمین خواهند شد (سانی و همکاران، 2015). «تاب‌آوری»^[1] در زنجیرۀ تأمین میتواند از اثرات مخرب ریسکها بکاهد، بنابراین زنجیرۀ تأمین تابآور نیازی حیاتی محسوب میشود (زایجینگ و داپنگ، 2019). با داشتن زنجیرۀ تأمین تابآور، شرکتهای تولیدی سیستم مناسب ارزیابی تاب‌آوری را ایجاد کرده و با ارزیابی منابع و ریسک‌های موجود، استراتژیهای مناسب را تدوین و برای دستیابی به اهداف مورد ‌نظر، آن‌ها را اجرا میکنند (لی و همکاران، 2020).

محیط‌های دفاعی و ‌نظامی ماهیت پویا و پرتلاطمی دارند و مملو از عدم اطمینان و موقعیت‌های تهدیدکننده متعدد داخلی و خارجی هستند. صنایع دفاعی از بخش‌های بسیار مهم و راهبردی در امور دفاعی و ‌نظامی به‌حساب می‌آیند و عملکرد صنایع دفاعی تا حدود زیادی به عملکرد زنجیره‌های تأمین آن وابسته است. ازجمله زنجیرههای تأمین صنایع دفاعی، زنجیرههای تأمین خودرو‌های نظامی هستند که نسبت به اختلالات، حساسیت بالا دارند. تأمینکنندگان قطعات در این زنجیرهها در معرض اختلالات گسترده قرار دارند، چراکه تعداد قطعاتی که باید تأمین کنند بسیار زیاد است و هرکدام شرایط خاص خود را دارند. علاوه ‌بر این تغییرات سریع فناوری و شرایط عدم‌قطعیت که در فعالیتهای آن وجود دارد می‌تواند باعث کاهش قدرت و رقابت‌پذیری این صنعت شود (هو و همکاران، 2019). از دیگر اختلالات می‌توان به تغییرات در نیازهای سیستم دفاعی، تحریم، تغییرات نرخ ارز، کامل نبودن بسترهای صنعت، سرعت تغییرات در فناوری، تغییر استانداردهای کیفی قطعات، تغییرات سریع محیطی نام برد (قهرمانینهر و همکاران، 1398). بنابراین لازم است تأمین مواد و قطعات با صرف حداقل هزینه و زمان، بیشترین انعطاف و اطمینان از تأمین‌کنندگان مطمئن و تابآور انجام شود. این تأمین‌کنندگان قادر خواهند بود هزینه‌های تأمین و زمان‌های تأخیر را به میزان مؤثر کاهش داده و قابلیت تداوم تأمین در زمان بروز اختلالات را افزایش دهند (راجش و راوی، 2022). در زنجیرۀ تأمین نظامی توانایی در محافظت زنجیره در برابر حوادث غیرمنتظره و حفظ تداوم عملیات شبکه ضرورت دارد، به‌نوعی میتوان گفت که تاب‌آوری مناسب زنجیرۀ تأمین دفاعی یکی از ویژگی‌های ضروری و اساسی برای آن به‌حساب می‌آید. با توجه به نقش مهم توسعه محصولات دفاعی در ارتقای امنیت ملی و شرایط سیاسی- اقتصادی کشور، تابآوری در تولید محصولات دفاعی به یک الزام تبدیل شدهاست (رحیمی و همکاران، 1397). با توضیحات مذکور حفظ مداومت و توانایی پاسخ‌گویی زنجیرۀ تأمین دفاعی در برابر اختلال‌ها، ضروری است (کرزا و همکاران، 2021). با توجه به فعالیت‌های خاص زنجیرۀ تأمین دفاعی و سطح حساسیت آن، نیاز به پرداختن به تابآوری ضروری است (موحدی‌صفت، 1401).

از عواملی که باعث بهبود عملکرد زنجیرۀ تأمین در مقابل اختلالات میشود، ارتقای سطح تأمین و تولید به سطح تولید در کلاس جهانی است (کیفی^[2] و همکاران، 2024). تولید در کلاس جهانی باعث بهبود جریان تأمین کمّی و کیفی مواد، اطلاعات، مشارکت و ارتباط بین شرکت و تأمین‌کنندگان و تقویت زنجیره تأمین میشود (دیفلیس، 2018). تولیدکنندگان در کلاس جهانی به دلیل رعایت استانداردهای تعیین‌شده، تلاش مینمایند محصولات و خدمات خود را در کمترین زمان و به روش مؤثرتری ارائه کنند و عامل مهم این تلاش، هماهنگی منابع داخلی و خارجی است که در واقع هماهنگی فعالیتهایی هستند که در زنجیره تأمین انجام میشوند (یاری و همکاران، 1398). با این توضیحات، ارتقای زنجیرۀ تأمین خودروهای نظامی به سطح کلاس جهانی، باعث رفع بسیاری از مشکلات شده و تابآوری زنجیرۀ تأمین را به‌واسطه بهرهگیری از سیستمهای جدید در نسل 0/4 صنعت، افزایش می‌دهد. دارا بودن سیستم تأمین پایدار با تأمینکنندگان، سیستم یکپارچه و بین سازمانی در طول زنجیره و سیستم‌های اطلاعاتی و ارتباطی از مهم‌ترین عوامل بهبود یکپارچگی زنجیرۀ تأمین برای رسیدن به تولید در کلاس جهانی است (میرحبیبی و همکاران، 1400). زنجیره تأمین تاب‌آور برای رسیدن به تولید در کلاس جهانی باید عوامل کیفیت، هزینه، تحویل، انعطافپذیری، نوآوری و خدمات لجستیک را مورد بهبود قرار دهد (پترولیو و همکاران، 2019).

زنجیرۀ تأمین خودروهای نظامی برای افزایش تابآوری، نیاز به پویایی، سیستم تولید و تأمین منعطف، به‌کارگیری اتوماسیون و هوش مصنوعی، رایانش ابری در فضای امن سایبری و افزایش همکاری بین اعضا دارد. ارتقای زنجیرۀ تأمین در کلاس جهانی این نیازها را تأمین خواهد کرد (مک‌دونالد و همکاران، 2018). استفاده از زنجیرۀ تأمین در کلاس جهانی موجب میشود صحت، دقت و سرعت اطلاعات افزایش یافته و به‌تبع آن زمان طراحی و تأمین محصول کاهش یابد و این فرصت را ایجاد کند که تابآوری زنجیرۀ تأمین افزایش یابد (کیم و همکاران، 2022). در پژوهش‌های مختلف اهمیت زیادی به موضوع طراحی مدل زنجیرۀ تأمین تاب‌آور داده شده ولی در موضوع زنجیرۀ تأمین تاب‌آور متناسب با کلاس جهانی، پژوهش‌های محدودی انجام‌شده و در صنایع دفاعی با رویکرد تولید در کلاس جهانی تحقیقی انجام‌نشده و خلأ تحقیقاتی در این زمینه وجود دارد. شناسایی عوامل مؤثر بر تاب‌آوری زنجیرۀ تأمین دفاعی و تعیین اولویت آن‌ها برای برنامهریزی بهبود زنجیره تأمین جهت افزایش تاب‌آوری از طریق تولید در کلاس جهانی اهمیت داشته و نوآوری این تحقیق محسوب میشود. مدیران زنجیرۀ تأمین دفاعی با دانستن عوامل تابآوری و اولویتبندی آن‌ها برای مقابله با اختلالات، برنامهریزی و کنترل زنجیرۀ تأمین را مناسبتر انجام خواهند داد و تداوم کیفی و کمّی عملیات در زنجیره را قبل، حین و بعد از بحران یا اختلال با مدیریت مناسب تضمین خواهند کرد؛ بنابراین مسئله تحقیق بدین‌صورت‌‌ است که عوامل زنجیرۀ تأمین تاب‌آور با رویکرد تولید در کلاس جهانی در صنعت قطعه‌سازی خودرو در صنایع دفاعی ایران شامل چه مواردی است و اولویت آن‌ها به چه صورت است.

مبانی نظری تحقیق

1-1. تاب‌آوری در زنجیرۀ تأمین دفاعی

زنجیره‌های تأمین دفاعی در محیطی دائماً در حال تغییر فعالیت می‌کنند. این زنجیره و کارکردهای لجستیکی مربوط به آن، این اطمینان را می‌دهند که از تجهیزات و قابلیت‌های لازم برای تأمین مواد و خدمات، منابع و تجهیزات سنگین و سبک برای پشتیبانی مداوم از ارائه محصولات و خدمات استفاده میشود (سانی و همکاران^[3]، 2022). فرایندهای زنجیرۀ تأمین دفاعی و کارکردهای لجستیکی آن، نیازهای واحدها و نیروهای تحت امر نظیر مواد، سلاح، غذا، ماشینآلات و تجهیزات را با اطمینان تأمین می‌کنند. این زنجیره به دلیل حساسیتهای ذاتی، دائماً در محیط‌های غیرقطعی در معرض مخاطرات طبیعی و غیرطبیعی مانند تهدیدات سخت و نرم و خرابکاری است (سانی و همکاران، 2022). زنجیرۀ تأمین دفاعی، تأمین، توزیع، انبارداری و مصرف به‌موقع ملزومات نظامی را به عهده دارد و ملزم است که مأموریت یک زنجیرۀ تأمین را به‌طور مطمئن انجام داده و حداکثر منافع زنجیرۀ تأمین دفاعی را فراهم کند (عسکری سپستانکی و همکاران، 1403).

زنجیرۀ تأمین دفاعی در دو ویژگی‌ با زنجیرههای تأمین تجاری متفاوت است. اول اینکه معیار موفقیت زنجیرۀ تأمین دفاعی، صرفاً کسب سود نیست، بلکه حفظ آمادگی و توان دفاعی در مقابله با تهدیدات نظامی و حضور در عرصه منازعات سیاسی است (صراف‌جوشقانی و قنبریان، 1401) دوم، پشتیبانی از سیستم‌های تسلیحاتی، تهاجمی و دفاعی است (کریمیزارچی و همکاران، 1399). به همین دلیل ضرورت تابآوری در این زنجیره بیش از زنجیرۀ تأمین تجاری است. تابآوری زنجیرۀ تأمین، توانمندی و انعطاف زنجیره برای واکنش مناسب به اختلالات است. حفظ وضع موجود و بهبود عملکرد بعد از اختلال نتیجه واکنش مناسب خواهد بود (لین و لی^[4]، 2025). هدف از تابآوری در زنجیرۀ تأمین دفاعی، جلوگیری از حرکت زنجیره به سمت وضعیت نامطلوب و بازیابی زنجیره پس از بروز بحران یا اختلال با حداقل زمان و هزینه است (راجش و راوی، 2022). تاب‌آوری زنجیرۀ تأمین دفاعی علاوه بر توانایی مدیریت ریسک، توانایی پاسخ‌گویی و انعطاف در مقابل اختلالات ناشی از ریسکها به روشی مطلوب و به‌صرفه برای دستیابی به مزیت رقابتی است (صدیق پور و همکاران، 1398).

با بیان مطالب فوق، تاب‌آوری در زنجیرۀ تأمین دفاعی، توانایی زنجیره، برای حفظ قدرت نظامی و پاسخ به رویدادهای عمدی، تصادفی یا طبیعی است که مانعی در برابر عملیات دشمن یا فضای سایبری است. پاسخ‌گویی به شرایط دائماً در حال تغییر، نقطه قوت زنجیرۀ تأمین دفاعی است. در نهایت می‌توان گفت، زنجیرۀ تأمین دفاعی تاب‌آور باید با هر تغییری در تأمین ملزومات منطبق بوده و آمادگی خود را از طریق بازیابی به‌موقع و پایداری در برابر ریسک‌ها و خروج از اختلالات پیش‌بینی نشده، حفظ کند. به بیانی دیگر، سیستم‌های تاب‌آور تحت‌فشارهای بیرونی به‌جای آنکه بشکنند، خم می‌شوند و با وجود شرایط نامطلوب توانایی رشد و ارتقا را خواهد داشت (گرتلیچ و لمپ^[5]،2022). تابآوری با افزایش قابلیت‌های پیشگیرانه، زنجیرۀ تأمین دفاعی را قادر می‌سازد تا به‌سرعت به رویدادها با کاهش یا اجتناب از اثرات آن‌ها پاسخ دهند (کونگ و همکاران، 2025).

برای افزایش توان پاسخ‌گویی و انعطاف در زنجیرۀ تأمین دفاعی، ارتباط با تأمین‌کننده به‌عنوان مهم‌ترین عنصر زنجیره است، در این زمینه، یکپارچگی، افزونگی، چابکی و اطمینان به‌عنوان مهم‌ترین اقدامات برای تاب‌آوری زنجیرۀ تأمین صنایع دفاعی هستند (رحیمی و همکاران، 1397). تابآوری در سطح فنی، ارزیابی قابلیت اطمینان و جلوگیری از آسیب‌پذیری را پیشنهاد می‌کند. ارزیابی‌های قابلیت اطمینان بر کارایی سیستم برای دفاع در برابر خطرات (امنیتی) تمرکز دارند. تحلیل قابلیت اطمینان به شناسایی نواحی بهبود و استراتژی‌های جلوگیری از اختلالات زنجیرۀ تأمین کمک می‌کند (العزیز و همکاران، 2025).

1-2. زنجیرۀ تأمین در کلاس جهانی

برای افزایش آمادگی زنجیرۀ تأمین در مقابل اختلالات و پاسخ دادن به تغییرات محیط رقابت، استفاده از استانداردها و الزامات زنجیرۀ تأمین در کلاس جهانی تأثیر مثبت دارد (لی^[6] و همکاران، 2025). زنجیرۀ تأمین در کلاس جهانی به ایجاد قابلیت‌هایی همچون فناوری هوش مصنوعی، یکپارچگی و مهندسی هم‌زمان، مدیریت کلان دادهها، افزایش همکاری در زنجیرۀ تأمین و اتوماسیون اشاره دارد که نتایج به‌کارگیری آن‌ها تاب‌آوری زنجیرۀ تأمین است (بلهادی و همکاران^[7]، 2024، کدادوارامث^[8] و همکاران، 2020). ادغام انعطاف‌پذیری سازمانی و پذیرش فناوری‌های دیجیتال، زنجیره‌های تأمین را قادر می‌سازد تا با اختلالات سازگار شوند (گو و همکاران، 2023؛ کویروز^[9] و همکاران، 2024؛ لین و فن، 2024). استانداردها و الزامات زنجیرۀ تأمین در کلاس جهانی برای تولیدکنندگان و تأمین‌کنندگان، انبارهای توزیع، خردهفروشها قابلیت اجرا دارد (آنگل و مانولا، 2017). زنجیرۀ تأمین در کلاس جهانی با یکپارچگی اطلاعات و پیوند بخش‌های مختلف، باعث جهت‌گیری‌های راهبردی، تمرکز بر بازار، تسهیم منابع، مهارت‌ها و ایجاد فرهنگ مشترک بین اعضای زنجیره میشود که نتیجه آن مقابله بهتر با اختلالات است (فیکسل و کراکستون، 2021). زیرا باعث میشود اطلاعات دقیق، به‌موقع و جامع از شرایط کل سیستم جاری فراهم شود که در دستیابی به دانش و به‌کارگیری هوش کسب‌وکار، دادهکاوی، برای پیشبینی اختلالات مؤثر باشد (مارتین و هافمن، 2019).

1-3. عوامل مؤثر بر تاب‌آوری زنجیرۀ تأمین دفاعی و تولید در کلاس جهانی

یکی از مسئولیتهای مدیریت زنجیرۀ تأمین تابآور، ارزیابی عملکرد است (ما^[10]و همکاران، 2025). به اعتقاد اسکرمرهورن و همکارانش^[11] (2002) ارزیابی عملکرد نیاز به تعیین عوامل ارزیابی دارد. آرمسترانگ 3(2005) معتقد است ارزیابی عملکرد مبتنی بر تجزیه‌وتحلیل عوامل مؤثر بر موفقیت است. مدیریت زنجیرۀ تأمین تابآور با ارزیابی عملکرد، فاصله موجود با وضع مطلوب را تعیین مینماید و برای پرکردن شکاف و بهبود عملکرد تاب‌آوری اقدام خواهد کرد (کونگ و همکاران، 2025). بنابراین مرحله اول در ارزیابی عملکرد زنجیرۀ تأمین دفاعی با رویکرد تولید در کلاس جهانی، تعیین عوامل مؤثر است. عوامل مؤثر بر تاب‌آوری زنجیرۀ تأمین دفاعی و تولید در کلاس جهانی در ادبیات تحقیق به‌صورت خلاصه در جداول (1) و (2) معرفی شدهاند.

جدول 1: عوامل شناسایی‌شده زنجیرۀ تأمین تاب‌آور به‌دست‌آمده از تحقیقات گذشته (بروکلر^[12] و همکاران، 2025)

آقاجانی و همکاران (2019)	مهرابی و کریمینژاد (2018)	راجش (2018)	احمدی و ملتپرست (2018)	رحیمیان و رجب‌زاده (2017)	دونگ و ژو (2017)	جعفر نژاد و محسنی (2016)	ویلند و والبورگ (2016)	پتی و همکاران (2015)	ژوتنر و همکاران (2014)	عوامل مؤثر بر زنجیرۀ تأمین تابآور
-	ü	-	-	-	-	ü	ü	-	ü	همکاری بین بازیگران
-	ü	-	ü	-	ü	-	-	-	ü	انعطاف‌پذیری
-	-	ü	ü	-	ü	ü	-	-	ü	چابکی
ü	-	ü	-	-	-	-	-	ü	-	توانایی فناورانه
-	-	ü	ü	-	ü	ü	-	-	ü	انطباق و سازگاری
-	-	ü	-	-	-	-	-	ü	-	پایداری در زنجیرۀ تأمین
-	-	ü	ü	-	-	ü	-	-	-	قدرت مالی
-	ü	-	ü	-	-	-	-	-	-	اشتراک‌گذاری ریسک و درآمد
ü	-	-	-	-	-	-	-	ü	-	مدیریت دانش
-	ü	ü	-	ü	ü	ü	-	-	-	اشتراک‌گذاری اطلاعات
-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	افزونگی
-	-	-	-	-	ü	-	ü	-	-	اعتماد میان بازیگران
-	-	ü	ü	-	-	-	-	-	-	شفافیت زنجیرۀ تأمین
-	-	-	-	-	-	ü	-	ü	-	فرهنگ مدیریت ریسک
-	-	-	ü	ü	-	ü	-	-	-	ساختار زنجیرۀ تأمین

جدول 2: عوامل مؤثر بر تولید در کلاس جهانی (فارسیجانی و دهقان، 1395)

منابع	عوامل
استاک (1990)، گبر، ماسکل و رأس (1989)، استیکلر (1991)، کاسول و موتوانی (1994)	1. جهانی‌بودن و رقابت در فضای تجارت جهانی
آزون (1991)، گلدزبروگ (1988) والوویچ و ویمر (1992)	2. سطح بالای تحقیق و توسعه
ماسکل (1989)، کومار و موتوانی (1996)	3. همکاری و مشارکت تنگاتنگ با تأمینکنندگان
کاسول و موتوانی (1994)، گبر (1989)، دیلویت و تاچ (1992)	4. کاهش زمان انتظار برای تحویل
استاک (1990)، گبر، ماسکل و رأس (1989)، استیکلر (1991)، کاسول و موتوانی (1994)	5. مدیریت و سیاستهای کلان
آزون (1991)، گلدزبروگ (1988) والوویچ و ویمر (1992)	6. خلاقیت و نوآوری
ماسکل (1989)، کومار و موتوانی (1996)	7. قیمت تمام‌شده محصول
کاسول و موتوانی (1994)، گبر (1989)، دیلویت و تاچ (1992)	8. کانال‌های توزیع وسیع
آزون (1991)، گلدزبروگ (1988) والوویچ و ویمر (1992)	9. سیستمهای تولید انعطافپذیر
کاسول و موتوانی (1994)، گبر (1989)، دیلویت و تاچ (1992)،	10. خدمات تعمیرات و نگهداری پیشگیرانه
سوهال، ترزیوفسکی و سونسون (2000)، سینکلر (2001)، اوکلان (2001)	11. بهبود مستمر
ریچاردسون (1980)، استیکلر (1989)، کاسول و موتوانی (1994)	12. استفاده از فناوری اطلاعات
کاسول و موتوانی (1994)، گبر (1989)، دیلویت و تاچ (1992)	13. گسترش روابط با مشتری
گبر (1989)، رأس (1991)، دیلویت و تاچ (1992)، شریدان (1990)	14. کیفیت محصولات

پیشینۀ پژوهش

کریمی زارچی و همکاران (1399) به اهمیت وجود تاب‌آوری در زنجیره‌های تأمین دفاعی پرداختند و نتایج مطالعات آن‌ها نشان داد دو بُعد یادگیری، همکاری، فرهنگ مدیریت ریسک و برنامه‌ریزی اقتضایی بالاترین اولویت را در دستیابی به زنجیرۀ تأمین دفاعی تاب‌آور دارند.

رحیمی و همکاران (1397) ضمن بیان اهمیت تاب‌آوری در صنایع دفاعی، با ارائه مدل ساختاری تفسیری به این نتیجه رسیدند که ارتباط با تأمین‌کننده به‌عنوان پایه‌ای‌ترین و محرک‌ اصلی اقدام مطرح است و در این زمینه، اقدامات افزونگی، چابکی و امنیت به‌عنوان وابسته‌ترین اقدامات برای تاب‌آوری زنجیرۀ تأمین صنایع دفاعی هستند.

رحیمیان اصل و ملکی (1400) با ارائه مدلی برای ارزیابی تاب‌آوری در زنجیرۀ تأمین دارویی دریافتند ساختار زنجیرۀ تأمین، بهبود و بازیابی، یادگیری، انعطاف‌پذیری و نوآوری به ترتیب جهت بهبود تاب‌آوری زنجیرۀ تأمین به کار می‌روند.

لطیفیان و همکاران (1400) در پژوهشی عوامل مؤثر بر انتقال فناوری در صنعت باتری‌سازی خودرو را با هدف دستیابی به تولید در کلاس جهانی تعیین و اولویتبندی کردند. براساس نتایج به‌دست‌آمده از روش سوارا ‌فازی، سه عامل اثرگذار در ارزیابی شیوه‌های انتقال فناوری عبارتند از: بهبود سبک مدیریت، پیامدهای استراتژیکی و اثربخشی هزینه‌ای.

کریمی و همکاران (1403) در تحقیقی به شناسایی عوامل مؤثر بر تاب‌آوری زنجیرۀ تأمین مواد غذایی پرداختند و عوامل مؤثر بر تاب‌آوری زنجیرۀ تأمین را در قالب مضامین پایه، سازمان‌دهنده و فراگیر شناسایی و دسته‌بندی نمودند که براین‌اساس، مضامین سازمان‌دهنده شناسایی‌شده در قالب سه مضمون فراگیر، کنشی (قبل از اختلال)، هم‌زمان (حین اختلال) و واکنشی (بعد از اختلال) سازمان‌دِهی شدند.

خلیلی و همکاران (1401) در پژوهشی با هدف ارائه یک مدل ریاضی شبکه زنجیرۀ تأمین بنزین سه‌سطحی با در نظر گرفتن رویکردهای پایداری و تابآوری به‌صورت هم‌زمان تحت شرایط عدم‌قطعیت و اختلال پرداختند. متغیرهای تاب‌آوری در این تحقیق شامل هزینه ایجاد شبکه، هزینههای زیست‌محیطی، اثرهای اجتماعی، توسعه شبکه، بهبود فرصتهای شغلی، ارتقای وضعیت اقتصادی، کیفیت ‌طراحی، قابلیت‌های ‌پیشگیرانه و قابلیتهای ‌واکنشی در مقابل اختلالها بوده است.

یمینی و همکاران (1403) در تحقیقی به طراحی فرمولی جامع برای محاسبه تاب‌آوری زنجیرۀ تأمین دفاعی با توجه به شاخص‌های تأثیرگذار بر تاب‌آوری پرداختند، تحقیق آن‌ها به مفهوم تاب‌آوری عمدتاً به مرحله قبل از بروز اختلال تمرکز دارد، چراکه بسیاری از اقدامات به‌منظور افزایش تاب‌آوری مربوط به قبل از وقوع یک اختلال است و جنبه پیشگیرانه دارد. شاخص زمان بازیابی به‌عنوان مهم‌ترین شاخص تاب‌آوری در فرمول لحاظ گردیده است.

ساهو و همکاران (2017) در پژوهشی به ارزیابی و انتخاب تأمینکنندگان تابآور با بهـره‌مندی از تکنیک ویکور فازی در صنایع تولیدی منتخب هند پرداختند. شاخصهای تابآوری در تحقیق آن‌ها، میزان سرمایه‌گذاری در ظرفیت بافرها، پاسخ‌گویی، ظرفیت نگهداری، ذخیره موجودی راهبردی بوده است.

یوهانگ وکریستوفر (2018) در پژوهشی با هدف بررسی تاب‌آوری کلی شبکه زنجیرۀ تأمین در اثر بروز ریسک در یک شبکه زنجیرۀ تأمین به‌طور سیستماتیک شاخصهای تاب‌آوری را مورد تجزیه‌وتحلیل جامع قرار دادند، نتایج نشان داد که چهارچوب چندبُعدی توصیف بهتری از پیچیدگی را فراهم و پشتیبانی از تصمیمگیریهای مدیریتی را با آگاهی بیشتری در مورد سرمایه‌گذاری در بهبود مقاومت ایجاد میکند.

دونگ و ژو (2019) پژوهشی را با عنوان شناسایی ابعاد مؤثر بر تابآوری زنجیرۀ تأمین در صنایع تولیـدی کشور چین انجام دادند، نتایج نشان داد که انعطافپذیری، چابکی، تسهیم اطلاعات، انطباقپذیری و لجستیک پویا به‌عنوان ابعاد پر‌اهمیت هستند.

احمد محمد (2020) به مطالعه کمی مدیریت زنجیرۀ تأمین انعطاف‌پذیر با بررسی چالش‌ها در زمینه کاوش، شناسایی و تعیین میزان مقاومت و سبز بودن انتخاب تأمینکننده و شناسایی مکملهای لازم برای مقاومت سبز در زنجیرۀ تأمین با در نظر گرفتن معیارهای توسعه، چابکی، استحکام، سنجش و انعطاف‌پذیری و ارائه چهارچوبی جدید نشان داد یک چهارچوب ارزیابی جامع تأمینکننده جذاب و ابزار تصمیمگیری برای سنجش عملکرد سبز تأمین‌کنندگان، بینش روشنی را فراهم میکند.

هالدر و همکاران (2021) در پژوهشی به انتخاب تأمین‌کننده تابآور در شرکت خودروسازی در کشور هند با بهره‌گیری از رویکرد تصمیمگیری چندمعیاره فازی پرداختند که با استفاده از شاخصهای کیفیت، قابلیت محصول، رضایت مشتری و هزینه محصول میتواند تأمینکنندگان تابآور خود را ارزیابی و انتخاب نماید.

راجش (2022) در پژوهشی به شناسایی اولویتبندی توانمندسازهای تابآوری زنجیرۀ تأمین در شرکتهای سازنده قطعات الکترونیکی کوچک برای تلفن همراه در هند با بهره‌مندی از تکنیک مدلسازی ساختاری‌ تفسیری پرداخت. توانمندسازهای خرید، تولید، موجودی و پاسخ‌گویی بسیار مهم شناخته شدند.

کیفی و همکاران (2024) در تحقیق خود با عنوان نقش دیجیتالسازی در تابآوری زنجیرۀ تأمین کشاورزی با هدف بهینه‌سازی هماهنگی بین برنامه‌های تولید کشاورزی و حمل‌ونقل نشان دادند که ابزارهای دیجیتال می‌توانند تأخیر عملیات لجستیک را کاهش داده و انعطاف‌پذیری کلی زنجیرۀ تأمین را افزایش دهند. این مطالعه نه‌تنها به چالش‌های بخش کشاورزی اندونزی می‌پردازد، بلکه به هدف گسترده‌تر ترویج نوآوری و پایداری در لجستیک و حمل‌ونقل در اندونزی و سراسر منطقه آ.سه.‌آن کمک می‌کند.

ما و همکاران 2025 تحقیقی با موضوع آیا دیجیتالسازی میتواند تابآوری زنجیرۀ تأمین را افزایش دهد به ساختار داخلی زنجیره‌های تأمین تمرکز نمودند و نشان دادند که طراحی سیاستهای اجرایی از دیدگاه توانمندسازی دیجیتال و افزایش قابلیت‌های هوشمند در بهبود تابآوری زنجیرۀ تأمین مؤثر است.

لین و لی (2025) در تحقیق خود با عنوان تابآوری زنجیرۀ تأمین و عملکرد و رشد شرکتها به این نتیجه رسیدند که شرکت‌ها باید با اتخاذ شبکه‌های متنوع تأمین‌کننده، فناوری‌های پیشرفته، مدیریت موجودی انعطاف‌پذیر، شفافیت و پاسخ‌گویی قابلیت تابآوری زنجیرۀ تأمین را افزایش دهند. آن‌ها همچنین باید مسئولیت اجتماعی و رفاه کارکنان را افزایش داده و حاکمیت شرکتی را با تضمین استقلال هیئت‌مدیره و شفافیت و اجرای استراتژی‌های جامع بهبود بخشند.

کونگ و همکاران، (2025) چهارچوب زنجیرۀ تأمین تابآور را در تأمین هیدروژن با بازنگری ادبیات تحقیق ارائه کردهاند. آن‌ها کلیه مقالات منتشر شده در زمینه زنجیرۀ تأمین تابآور را در بیست سال اخیر مورد بررسی قرار داده و عوامل تابآوری را برای زنجیرۀ تأمین شناسایی کرده و با خلاصه‌سازی آن‌ها اقدام به تعیین عوامل مهم برای به‌کارگیری در زنجیرۀ تأمین هیدروژن کردهاند.

روش تحقیق

روش تحقیق ازنظر هدف کاربردی و ازنظر نحوه انجام توصیفی است. از دو روش کیفی و کمّی برای تحلیل استفاده‌شده است. در روش کیفی، تحلیل مضمون برای شناسایی مؤلفه‌ها و شاخصها به‌کارگرفته شده است؛ زیرا فرایند تحلیل مضمون برای مواردی است که تحلیلگر به دنبال الگوهای معنایی و موضوعات با جذابیت بالقوه میگردد ) براون و همکاران، 2014 ). این روش کمک میکند تا متون کیفی بهطور نظاممند ارزیابی و تعیین شوند (کرسول، 1394). جامعه آماری در بخش کیفی شامل تعداد 15 نفر از خبرگان هستند که دارای شرایط لازم علمی و عملی در موضوع زنجیرۀ تأمین و تولید در کلاس جهانی بودند برای انجام فرایند مصاحبه جهت شناسایی و تعیین مؤلفه‌ها و شاخصهای زنجیرۀ تأمین و تولید کلاس جهانی در صنعت خودرو انتخاب شدند. شرایط خبرگی داشتن سابقه علمی و عملی در تولید و زنجیرۀ تأمین و داشتن اطلاعات لازم در صنایع دفاعی، با حداقل 15 سال تجربه بوده‌ است. در جدول (3)، مشخصات خبرگان معرفی شدهاند.

جدول 3: اطلاعات خبرگان

ردیف	سمت	سازمان	سابقه/ سال	خبرگی در تولید کلاس جهانی	خبرگی در صنعت خودرو	آشنایی با صنایع دفاعی
1	هیئت‌علمی	دانشگاه تهران	۳۰	خیلی زیاد	خیلی زیاد	زیاد
2	هیئت‌علمی	دانشگاه صنعتی مالکاشتر	15	خیلی زیاد	زیاد	زیاد
3	هیئت‌علمی	دانشگاه شهید بهشتی	۲۰	زیاد	خیلی زیاد	متوسط
4	هیئت‌علمی	دانشگاه آزاد اراک	25	زیاد	خیلی زیاد	متوسط
5	هیئت‌علمی	دانشگاه آزاد تهران مرکزی	2۰	خیلی زیاد	زیاد	متوسط
6	هیئت‌علمی	دانشگاه دفاع عالی	20	زیاد	زیاد	زیاد
7	هیئت‌علمی	دانشگاه دفاع عالی	۲۰	خیلی زیاد	زیاد	خیلی زیاد
8	هیئت‌علمی	دانشگاه امام حسین	20	زیاد	زیاد	زیاد
9	هیئت‌علمی	دانشگاه امام حسین	15	زیاد	زیاد	خیلی زیاد
10	مدیر ارشد	صنایع دفاع	۲۰	زیاد	زیاد	خیلی زیاد
11	مدیر ارشد	صنایع دفاع	15	زیاد	زیاد	خیلی زیاد
12	متخصص	صنایع زرهی بنی‌هاشم	۲۰	خیلی زیاد	زیاد	خیلی زیاد
13	متخصص	صنایع زرهی بنی‌هاشم	۲۰	زیاد	زیاد	خیلی زیاد
14	متخصص	صنایع دفاع نامجو	۲۰	زیاد	زیاد	خیلی زیاد
15	متخصص	صنایع دفاع نامجو	15	خیلی زیاد	زیاد	خیلی زیاد

براساس اطلاعات اخذ شده، خبرگانی که از شروط مورد انتظار برخوردار بودند به روش گلوله برفی شناسایی شدند. فرایند مصاحبه تا رسیدن به اشباع اطلاعاتی ادامه یافت. اشباع اطلاعات به معنای آن است که دادههای جدیدی بهدست نیامده و اطلاعات جمع‌آوری‌شده بهطور کامل نیاز تحقیق را برآورده میسازد (استراوس و کوربین^[13]، 1990(. برای این منظور مصاحبه با دو خبره آغاز شده و نفرات بعدی توسط خبره 1 و 2 معرفی و این فرایند تا زمانی ادامه یافت که پایایی لازم به روش پی اسکات به دست آمد. در روش پی اسکات درصد توافق در مصاحبه باید حداقل 80 درصد باشد. رابطه (1)، نحوه محاسبه ضریب اسکات را نشان میدهد) لی و لندرس^[14]، 2022):

رابطه (1)

در رابطه (1)، OA درصد توافق دو ارزیاب و EA درصد توافق مورد انتظار است. از مصاحبه نفر دوازدهم درصد توافق 82 درصد به دست آمد؛ بااین‌حال مصاحبهها تا نفر پانزدهم که عوامل و دستهبندی جدیدی حاصل نشد و ضریب اسکات به 93 درصد رسید، ادامه یافت. برای سنجش روایی از مثلثبندی و برای سنجش پایایی از ضریب کاپا با کاهش داده‌ها در طی مراحل کدگذاری باز و کدگذاری محوری و ارائه داده‌های کاهش‌یافته در قالب جدول و نمودار در تمامی سه مرحله کدگذاری برای خلاصه کردن یافته‌ها به‌منظور دستیابی به اعتبار و روایی در تحقیقات کیفی استفاده شد.

در روش کمّی جامعه آماری شامل مدیران و کارشناسان در صنایع دفاع زرهی بنی‌هاشم و زرین خودرو است که در تولید خودرو و قطعات آن مشغول هستند و به تعداد حدودی 320 نفر شناسایی شدند که براساس فرمول مورگان تعداد 181 نمونه انتخاب شدهاند. با روش هدفمند تعداد 181 پرسش‌نامه برای تحلیل دادهها تهیه شد. روش هدفمند برای این تحقیق مناسب است زیرا امکان جمعآوری دادههای عمیق و تخصصی را فراهم میآورد (لی و لندرس، 2022). از این گروه برای آزمون عوامل شناسایی‌شده در محیط واقعی زنجیرۀ تأمین خودروسازی با استفاده از ابزار پرسش‌نامه استفاده ‌شده است به این صورت که ابتدا تعیین نرمال بودن دادههای جمع‌آوری‌شده به روش کولموگروف اسمیرنف و سپس آزمون بارتلت و تحلیل عاملی تأییدی انجام‌شده، همچنین با روش مدلسازی معادلات ساختاری با استفاده از نرمافزار لیزرل میزان تأثیر عوامل تعیین‌شده و در انتها اقدام به رتبهبندی آن‌ها شده‌است.

یافته‌های پژوهش

4-1. تحلیل داده‌های کیفی جمع‌آوری‌شده از مصاحبه

تمامی اطلاعات اخذ شده از طریق مصاحبه‌های نیمه ساختاریافته برای شناخت مدل پویا زنجیرۀ تأمین تاب‌آور دفاعی برای تولید در کلاس جهانی صنعت قطعه‌سازی خودروهای نظامی با دقت مورد بررسی قرار گرفت و بعد از وارد نمودن در جداول و جدا نمودن جملات معنادار در سطرهای متفاوت، مفاهیم متنوع در پژوهش استخراج شدند. این مفاهیم با توجه به محتوای ظاهری در دسته‌های مفهومی که در واقع نمایانگر یک مفهوم مستقل هستند مورد بررسی قرار گرفتهاند. پس از آن به مطالعه مصاحبهها و تحلیل کیفی آن‌ها پرداخته و جهت خلق معنی در یک فایل به‌صورت یک جدول یکپارچه قرار گرفتند و پس از منظم نمودن آن‌ها براساس کد مشخص‌شده، به جملات مربوط به یک کد با توجه به مفاهیم آن‌ها و نقاط اشتراکشان عنوانی تعلق گرفت.

4-2. شیوۀ کدگذاری مصاحبه با خبرگان

در این مرحله ابتدا چندین بار داده‌های جمع‌آوری‌شده با استفاده از مصاحبه، مرور و مورد تحلیل قرار گرفت و مفاهیم مستتر در داده‌های گردآوری‌شده بازیابی شد. سپس به نام‌گذاری مفاهیم پرداخته و پس از کدگذاری باز محورهای اصلی در مجموعه داده‌ها تعیین و در مرحله بعد، کدگذاری انجام شد. به هر فرد مصاحبه‌شونده کدی از P1 تا P15 اختصاص داده شده و نظرات آن‌ها به‌تفصیل ارائه‌شده و مقوله‌های غیرمرتبط حذف شدند؛ سپس مفاهیم مهم هریک از گزاره‌های کلامی دستهبندی و کدگذاری شدند. نتایج کدگذاری در جدول (4)، ارائه ‌شده‌اند.

جدول 4: نتایج کدگذاری باز زنجیرۀ تأمین تاب‌آور برای تولید در کلاس جهانی صنعت قطعه‌سازی خودرو

مقوله‌ها	مفاهیم
مؤلفه‌ها و شاخص تولید در کلاس جهانی	کیفیت
	هزینه متناسب
	انعطاف‌پذیری
	نوآوری
	زمان انتظار (تحویل)
	خدمات پس از تحویل
مؤلفه‌ها و شاخصهای زنجیرۀ تأمین تابآور	چابکی
	قابلیت تطبیق‌پذیری
	افزونگی
	همکاری
	فرهنگ مدیریت ریسک
	اقتصاد مقاومتی

4-3. کدگذاری محوری

برای کدگذاری محوری از تجزیه‌وتحلیل داده‌ها با استفاده از یادداشت‌های تحلیلی، مقوله‌ها به مقوله‌های اصلی و مقوله‌های فرعی دسته‌بندی شد. با بررسی یادداشت‌ها، طی دو مرحله کدگذاری باز و محوری تعداد 65 مقوله در 12 بُعد اصلی که نمایانگر تجربه‌های افراد مصاحبه‌شونده از پدیده زنجیرۀ تأمین تاب‌آور دفاعی برای تولید در کلاس جهانی صنعت قطعه‌سازی خودروهای دفاعی بود به دست آمد. نتایج در جدول (5) نشان داده‌شده‌اند.

جدول 5: نتایج کدگذاری محوری زنجیرۀ تأمین تاب‌آور برای تولید در کلاس جهانی صنعت قطعه‌سازی خودرو

کد مصاحبه‌شوندگان	کدباز	کد محوری
P (1-2-3-4-510-11-12-13-14-15)	کیفیت	مدل زنجیرۀ تأمین تاب‌آور برای تولید در کلاس جهانی صنعت قطعه‌سازی خودرو
P (1-5-7-8-10-11-12-13-14-15)	هزینه متناسب
P (1-2-3-8-9-10-11-12-13-14-15)	انعطاف‌پذیری
P (1-2-3-4-5-6-7-8-9-10)	نوآوری
P (1-2-3-4-5-6-9-10-11-14-15)	زمان انتظار (تحویل)
P (1-2-8-9-10-11-12-13-14-15)	خدمات پس از تحویل
P (3-4-7-8-9-10-11-12-15)	چابکی
P (1-2-3-9-10-11-12-13-14-15)	قابلیت تطبیق‌پذیری
P (1-2-3-4-5-6-8-9-10-11-12-15)	افزونگی
P (1-2-3-4-5-7-8-9-10-11-15)	همکاری
P (6-7-8-9-10-11-12-13-14-15)	فرهنگ مدیریت ریسک
P (1-2-5-8-9-10-11-12-14-15)	اقتصاد مقاومتی

4-4. یافته‌های بخش تحلیل کیفی پژوهش

نتایج شناسایی عوامل با فرایند تقلیل در شکل (1) نشان داده است. عوامل زنجیرۀ تأمین تابآور شامل (چابکی، قابلیت تطبیقپذیری، افزونگی، همکاری، فرهنگ مدیریت ریسک و اقتصاد مقاومتی) عوامل تولید در کلاس جهانی شامل (کیفیت، هزینه متناسب، انعطاف‌پذیری، نوآوری، زمان انتظار (تحویل)، خدمات پس ‌از تحویل است.

مرحله کدگذاری محوری 12 گزاره مقوله‌ای اصلی و 65 مقوله فرعی

A: عوامل تولید کلاس جهانی:

کیفیت

هزینه متناسب

انعطاف‌پذیری

نوآوری

زمان انتظار (تحویل)

خدمات پس از تحویل

B: عوامل زنجیره تأمین تابآور دفاعی:

چابکی

قابلیت تطبیق‌پذیری

افزونگی

همکاری

فرهنگ مدیریت ریسک

اقتصاد مقاومتی

مراحل کدگذاری انتخابی ابعاد دوازده‌گانه مدل

کیفیت، هزینه متناسب، انعطاف‌پذیری، نوآوری، زمان انتظار (تحویل)، خدمات پس از تحویل، چابکی، قابلیت تطبیق‌پذیری، افزونگی، همکاری، فرهنگ مدیریت ریسک و اقتصاد مقاومتی

شکل 1: فرایند تقلیل مدل زنجیرۀ تأمین تاب‌آور دفاعی برای تولید در کلاس جهانی صنعت قطعه‌سازی خودرو

4-5. بررسی نرمال بودن متغیرهای اصلی پژوهش

با استفاده از آزمون کولموگروف - اسمیرنف در نرم‌افزار SPSS نرمال بودن عوامل بررسی‌شده و نتایج در جدول (6) ارائه‌شده است. مشاهده می‌شود که سطح معنا‌داری به‌دست‌آمده برای عوامل بالاتر از 05/0 است. در نتیجه توزیع نرمال است؛ بنابراین می‌توان از روش‌های پارامتریک برای تعیین تأثیرات و رتبهبندی عوامل استفاده کرد.

جدول 6: نتایج نرمال بودن عوامل از آزمون کولموگروف-اسمیرنف

عوامل مؤثر	تعداد	آماره آزمون	سطح معنی‌داری
کیفیت	181	136/1	151/0
هزینه متناسب	181	224/1	112/0
انعطاف‌پذیری	181	974/0	299/0
نوآوری	181	207/1	119/0
زمان انتظار (تحویل)	181	241/1	145/0
خدمات پس ‌از تحویل	181	635/1	144/0
چابکی	181	104/2	118/0
قابلیت تطبیق‌پذیری	181	125/1	132/0
افزونگی	181	458/1	147/0
همکاری	181	369/1	159/0
فرهنگ مدیریت ریسک	181	422/2	133/0
اقتصاد مقاومتی	181	145/1	139/0

4-6. تعیین بار عاملی عوامل

با استفاده از تحلیل عاملی در معادلات ساختاری با نرم‌افزار LISREL میزان بار عاملی عوامل زنجیرۀ تأمین تاب‌آور در کلاس جهانی تعیین شدند. نتایج تحلیل عاملی اکتشافی برای متغیرها در جدول (7) بیانگر این مطلب است که میزان شاخص کفایت نمونهگیری (KMO)^[15] برای همه عوامل بیشتر از 6/0 بوده و به‌این‌ترتیب کفایت نمونه‌گیری برای انجام تحلیل عاملی اکتشافی وجود دارد. میزان سطح معنا‌داری «آزمون بارتلت»^[16] برای همه عوامل کمتر از پنج‌صدم است که نشانگر مناسب‌بودن ساختار داده‌ها جهت انجام تحلیل عاملی اکتشافی است. بدین معنا که وجود ارتباط مناسب بین ساختار داده‌ها تأیید و میزان اشتراکات سؤالات (ضرایب تعیین سؤالات) برای همه عوامل بیشتر از 5/0 است و نیازی به حذف سؤالات نیست. میزان تبیین واریانس عامل کیفیت توسط 7 سؤال در حدود 76 درصد، عامل هزینه متناسب توسط 5 سؤال در حدود 74 درصد، عامل انعطاف‌پذیری توسط 9 سؤال در حدود 78 درصد، عامل نوآوری توسط 4 سؤال در حدود 64 درصد، عامل زمان انتظار (تحویل) توسط 4 سؤال در حدود 63 درصد، عامل خدمات پس از تحویل توسط 5 سؤال در حدود 66 درصد، عامل چابکی توسط 9 سؤال در حدود 67 درصد، عامل قابلیت تطبیق‌پذیری (انعطاف‌پذیری) توسط 13 سؤال در حدود 65 درصد، عامل همکاری توسط 7 سؤال در حدود 66 درصد، عامل فرهنگ مدیریت ریسک توسط 8 سؤال در حدود 65 درصد، عامل اقتصاد مقاومتی توسط 5 سؤال در حدود 66 درصد و عامل افزونگی توسط 5 سؤال در حدود 65 درصد است.

جدول 7: نتایج تحلیل عاملی اکتشافی متغیرهای پژوهش

میزان تبیین واریانس	ضرایب تعیین سؤالات	سطح معنی‌داری آزمون بارتلت	KMO	عوامل مؤثر	ردیف
869/76	776/0	000/0	895/0	کیفیت	1
271/74	524/0	000/0	872/0	هزینه متناسب	2
012/78	868/0	000/0	802/0	انعطاف‌پذیری	3
671/64	566/0	000/0	634/0	نوآوری	4
571/63	596/0	000/0	742/0	زمان انتظار (تحویل)	5
896/66	623/0	000/0	693/0	خدمات پس ‌از تحویل	6
963/66	693/0	000/0	756/0	چابکی	7
896/64	632/0	000/0	625/0	انعطاف‌پذیری	8
412/65	693/0	000/0	741/0	همکاری	9
896/64	632/0	000/0	693/0	فرهنگ مدیریت ریسک	10
896/65	693/0	000/0	742/0	اقتصاد مقاومتی	11
896/64	663/0	000/0	789/0	افزونگی	12

4-7. برازش و اثرات متغیرهای پژوهش

برای تعیین اثر عوامل شناسایی‌شده از آزمون معادلات ساختاری ابتدا برازش مدل سنجیده شده و بعد از تأیید برازندگی، اقدام به تعیین ضراب ساختاری شده است. جدول (8) معرف انواع شاخص‌های برازش و معنا‌داری مدل است. چنانکه ملاحظه میشود مدل پژوهش ازنظر شاخص‌های معنا‌داری و برازش مورد تأیید است. بنابراین میتوان از معادلات ساختاری برای تعیین اثرات متغیرها استفاده نمود.

جدول 8: برازش مدل و شاخصهای معنی‌داری

	نام شاخص	اختصار	برازنده است اگر	میزان در مدل	نتیجه
شاخص معنی‌دار	ریشه میانگین مربعات خطا	RMSEA	کوچک‌تر از 1/0 باشد	046/0	تأیید
شاخص معنی‌دار	کای اسکور به درجه آزادی	X²/df	مساوی و کوچک‌تر از 5 باشد	97/1	تأیید
شاخص‌های برازش	شاخص نیکویی برازش	GFI	بزرگ‌تر از 8/0 باشد	87/0	تأیید
	شاخص برازش هنجار نشده	NNFI	بزرگ‌تر از 8/0 باشد	97/0	تأیید
	شاخص برازش هنجارشده	NFI	بزرگ‌تر از 8/0 باشد	95/0	تأیید
	شاخص برازش تطبیقی	CFI	بزرگ‌تر از 8/0 باشد	97/0	تأیید
	شاخص برازش افزایشی	IFI	بزرگ‌تر از 8/0 باشد	97/0	تأیید

نتایج آزمون معادلات ساختاری در جدول (9) نشان میدهد که ضریب عوامل شناسایی‌شده ازنظر آماری معنی‌دار است زیرا میزان آماره تی تمام عوامل بیشتر از 96/1 است و به‌عنوان عوامل مؤثر تأیید میشوند. نتیجه اینکه کیفیت، قیمت (هزینه)، انعطاف‌پذیری، نوآوری، زمان انتظار (تحویل)، خدمات پس از تحویل، چابکی، قابلیت‌ تطبیقپذیری، افزونگی، همکاری، فرهنگ مدیریت ریسک و اقتصاد مقاومتی عوامل مؤثر مدل پویای زنجیرۀ تأمین تاب‌آور دفاعی برای تولید در کلاس جهانی صنعت قطعهسازی خودروهای نظامی هستند.

جدول 9: نتایج تحلیلی عاملی تأییدی برای متغیرهای پژوهش

عوامل مؤثر	ضریب تأثیر عوامل	آماره تی	نتیجه
کیفیت	91/0	31/12	تأیید
هزینه متناسب	92/0	66/11	تأیید
انعطاف‌پذیری	89/0	94/10	تأیید
نوآوری	86/0	36/10	تأیید
زمان انتظار (تحویل)	86/0	36/10	تأیید
خدمات پس از تحویل	89/0	04/11	تأیید
چابکی	84/0	98/9	تأیید
قابلیت تطبیق‌پذیری	91/0	34/11	تأیید
افزونگی	88/0	68/10	تأیید
همکاری	89/0	03/11	تأیید
فرهنگ مدیریت ریسک	86/0	30/10	تأیید
اقتصاد مقاومتی	83/0	72/9	تأیید

4-8. رتبه‌بندی عوامل مؤثر

برای تشخیص تفاوت میان داده‌های مرتبط و رتبه‌بندی اهمیت عوامل تأثیرگذار از آزمون فریدمن که یک آزمون آماری ناپارامتریک برای مقایسه میانگین رتبه‌بندی گروه‌های مختلف است، استفاده شد.

جدول 10: آزمون فریدمن برای عوامل اثرگذار زنجیرۀ تأمین تابآور دفاعی برای تولید در کلاس جهانی

عوامل مؤثر	میانگین رتبه	کای دو	درجه آزادی	سطح معنی‌داری
کیفیت	04/3	523/37	3	000/0
هزینه متناسب	72/2
انعطاف‌پذیری	20/2
نوآوری	04/2
زمان انتظار (تحویل)	18/3
خدمات پس از تحویل	14/4
چابکی	89/2
قابلیت تطبیق‌پذیری	63/2
افزونگی	78/3
همکاری	96/4
فرهنگ مدیریت ریسک	45/3
اقتصاد مقاومتی	55/2

با توجه به جدول (10) مشاهده می‌شود که مقدار سطح معنی‌داری به‌دست‌آمده کوچک‌تر از 05/0 است در نتیجه بین میانگین رتبه‌های ابعاد عوامل اثرگذار تفاوت معنی‌داری وجود دارد. با توجه به میانگین رتبه‎ها، بالاترین رتبه را به ترتیب عوامل همکاری، خدمات پس ‌از تحویل، افزونگی و فرهنگ مدیریت ریسک دارند و به‌عنوان مهم‌ترین عوامل مؤثر بر زنجیرۀ تأمین تاب‌آور دفاعی در کلاس جهانی هستند.

نتیجه‌گیری و پیشنهاد

به دلیل بروز اختلالات غیرمنتظره، ناگهانی، طبیعی و انسان‌ساخت، زنجیره‌های تأمین دفاعی، باید آمادگی رویارویی با این اختلالات را داشته و خود را به‌سرعت به شرایط قبل از وقوع اختلال بازگردانند. این آمادگی برخورداری از تاب‌آوری است. تاب‌آوری در کلاس جهانی به‌عنوان یک راهکار کلیدی در عصر حاضر باید در زنجیره‌های تأمین دفاعی احصا شود. اولین اقدام در این مسیر، تعیین عوامل تابآوری زنجیرۀ تأمین در کلاس جهانی است. شناسایی عوامل مؤثر بر تاب‌آوری در ارزیابی و پایش وضعیت زنجیرۀ تأمین جهت برنامه‌ریزی مناسب، ضروری است؛ زیرا این عوامل، مبنای سنجش پیشرفت به سمت بهبود عملکرد زنجیرۀ تأمین در شرایط عدماطمینان است. در این پژوهش، مفهوم تابآوری در مراحل قبل، حین و بعد از بروز اختلال مورد توجه بوده است. مسائل مربوط به تأمین قطعات به‌طور مداوم و با انعطاف و قابلیت اطمینان بالا، از مهم‌ترین اهداف مورد توجه زنجیرۀ تأمین دفاعی است. ساختار و روابط بین عوامل زنجیرۀ تأمین تابآور متناسب با کلاس جهانی موجب برنامه‌ریزی و اقدام برای توانمندی در تاب‌آوری است و برای شرکت‌های فعال در صنعت قطعه‌سازی خودروهای نظامی جهت تاب‌آوری و توانایی تولید در کلاس جهانی مورد استفاده قرار میگیرد. در این پژوهش، اعتبار مدل مفهومی تاب‌آوری صنعت قطعه‌سازی خودروهای نظامی که از مرحله آشفتگی و عدم‌قطعیت آغاز و تا بازیابی از شکست ادامه دارد و به نحوی تمام مفاهیم تاب‌آوری ازجمله عدم‌قطعیت، حالت شکست، استراتژی‌ تاب‌آوری پیشگیرانه و پس از وقوع شکست و بازیابی، به‌طور یکپارچه توسط خبرگان در نظر گرفته‌شده و از آن‌ها عوامل مؤثر شناسایی‌شده و اثرات آن‌ها با فنون تحلیل عاملی و معادلات ساختاری مورد تأیید قرار گرفته است.

نتایج پژوهش نشان داد که عوامل کیفیت، هزینه متناسب، انعطاف‌پذیری، نوآوری، زمان انتظار (تحویل)، خدمات پس از تحویل، چابکی، قابلیت تطبیقپذیری، افزونگی، همکاری، فرهنگ مدیریت ریسک و اقتصاد مقاومتی برای تاب‌آوری زنجیرۀ تأمین در کلاس جهانی برای صنعت قطعهسازی خودروهای نظامی تأثیرگذار هستند. به‌جز عامل اقتصاد مقاومتی، سایر عوامل در تحقیقات خارجی مشابه نیز مطرح‌شده‌اند که نشان از اعتبار این تحقیق دارد. نتایج تحقیق همچنین نشان داد برای تابآور زنجیرۀ تأمین دفاعی در کلاس جهانی عوامل همکاری در زنجیرۀ تأمین، خدمات پس ‌از تحویل، افزونگی و فرهنگ مدیریت ریسک، بالاترین اثرات را دارند و عوامل دیگر، بعد از این عوامل بر تابآوری زنجیرۀ تأمین دفاعی مؤثر هستند. این نتایج تا حدودی با نتایج تحقیقات خارجی مشابه متفاوت است. در تحقیق احمد محمد (2020) و هالدر و همکاران (2021) مهم‌ترین عوامل انعطاف، چابکی و سیستم اطلاعاتی معرفی‌شده و در تحقیق راجش (2022)استحکام، هماهنگی، انعطاف و شفافیت مؤثرترین عوامل و در تحقیق کیفی و همکاران، (2024)، ما و همکاران (2025) و لین و لی (2025) عامل مهم دیجیتالسازی و سپس همکاری و انعطاف عنوان شدهاند. در این تحقیق، عامل همکاری مشابه تحقیقات خارجی در اولویت است؛ ولی عوامل خدمات پس از تحویل و افزونگی یعنی تأمین موجودی مازاد به دلیل وجود تحریمها در ایران و مشکلات تأمین قطعات خارجی برای زنجیرۀ تأمین دفاعی در اولویت است؛ همچنین به لحاظ شرایط خاص کشور نیاز به تقویت فرهنگ ریسک برای اقدامات لازم در شرایط بحرانی است.

پیشنهادهای پژوهش

در زمینۀ مهم‌ترین عامل تابآوری زنجیرۀ تأمین در کلاس جهانی، یعنی همکاری باید عنوان کرد که در صنعت قطعه‌سازی خودرو می‌توان به برقراری ارتباط مؤثر تأمین‌کنندگان در زنجیره جهت توسعه فناوری، مهندسی هم‌زمان و برنامهریزی یکپارچه اقدام نمود. در این راستا لازم است از عامل همکاری به‌عنوان یک سینرژی برای طراحی سیاست‌های کاهش هزینه، مهندسی هم‌زمان و بهبود تبادلات در رفع مسائل در تولید، لجستیک و تحویل بهره برد. توصیه میشود پشتیبانی و خدمات پس از تحویل قطعات بهعنوان دومین عامل تأثیرگذار در زنجیرۀ تأمین صنایع دفاعی مدنظر باشد؛ زیرا تأمین و پشتیبانی از قطعات عرضه‌شده با حمایت قطعهسازان در تولید خودروهای نظامی باعث جلوگیری از اختلال در زنجیره با شرایط تحریم موجود است. عامل دیگر افزونگی در تأمین است که نقش مهم دارد؛ زیرا هرگونه کسری در موجودی قطعات منجر به توقف تولید و خدمات خواهد شد؛ بنابراین افزونگی تولید و تأمین موجودیها باید مورد توجه تصمیمگیرندگان باشد. عامل فرهنگ مدیریت ریسک در زنجیرۀ تأمین دفاعی دارای اولویت است؛ زیرا صنایع نظامی و دفاعی نسبت به سایر صنایع و خدمات، بیشتر با بحران درگیر هستند و به‌ طبع ریسک بیشتر را دارند؛ بنابراین توسعه فرهنگ ریسک در زنجیره اهمیت داشته و لازم است مدیران و مسئولین به این مورد توجه نمایند.

سایر پیشنهادهای اجرایی به شرح ذیل ارائه میشوند:

مدیران زنجیرۀ تأمین دفاعی در خصوص الزام اعضای زنجیرۀ تأمین دفاعی در سازمان‌های زیرمجموعه به پایش مستمر تاب‌آوری زنجیرۀ تأمین، مقایسه آن با متوسط تاب‌آوری صنعت و الگویابی تاب‌آوری زنجیرۀ تأمین خود از بهترین الگوی عملکرد اقدام نمایند. برای این هدف لازم است مدل سنجش میزان تاب‌آوری زنجیرۀ تأمین دفاعی با عوامل مؤثر طراحی و به‌صورت دورهای برای تعیین وضعیت تابآوری زنجیرۀ تأمین مورد استفاده قرار گیرد. این مدل باید قادر باشد فاصله موجود تا مطلوب هر یک از عوامل را تعیین نموده تا برای پر کردن فاصله به عواملی که شکاف بیشتر دارد توجه خاص گردد.
مالکان فرایندها در سراسر زنجیرۀ تأمین دفاعی، عوامل شناسایی‌شده را به شاخص‌های کلیدی عملکرد تقسیم نموده و برای ارزیابی و تعیین نتایج بلندمدت، میان‌مدت و کوتاه‌مدت فرایندها و برای به‌کارگیری به زیرمجموعه‌های تحت نظارت ابلاغ نموده و کنترل نمایند که اثربخشی آن‌ها مورد سنجش قرار گیرد تا به‌عنوان نقشهراه در ارتقای تابآوری زنجیرۀ تأمین مورد استفاده قرار گیرد.

توجه به توسعه همکاری ذی‌نفعان زنجیرۀ تأمین دفاعی به‌منظور کاهش زمان بازیابی پس از وقوع اختلال، با سیاست‌گذاری و بهره‎گیری از فناوری‌های مطرح در کلاس جهانی نظیر مدیریت کلان داده، مهندسی هم‌زمان، اینترنت اشیا، هوش مصنوعی در فرایندها و فعالیتها، به‌سرعت به وجود اختلال در سیستم مورد استفاده در زنجیرۀ تأمین دفاعی پی برده و با پردازش بلادرنگ در علّت وقوع اختلال، به رفع آن بپردازند.

[1]. Resilience

[2]. Keefe

Sani, Schaefer & Milisavljevic

[4]. Lin & Li

Gurtlich & Lampl

[6]. Li

Belhadi, Mani, Kamble, Rehman Khan & Verma
Kedadevaramth

[9]. Queiroz

[10]. Ma

Schermerhorn & et al
Armestrong
Bruckler
Strauss & Corbin

[14]. Lee, & Landers

[15]. Kaiser-Mayer-Olkin

[16]. Brtlett’s test

مراجع

فهرست منابع

جهانی، مصطفی؛ آذر، عادل؛ مقبل باعرض، عباس (1397). طراحی مدل تفسیری ساختاری عوامل مؤثر بر تابآوری زنجیره تأمین، پژوهش‌های مدیریت منابع انسانی، دوره ٧، شماره ٤، صص 43-28.
خدابخش، محسن؛ دهقان نیری، محمود؛ امامیان، سیدامیرحسین (1397). شناسایی و رتبه‌بندی عوامل تابآوری زنجیره تأمین در شرایط بحرانی با رویکرد پدافند غیرعامل، فصلنامه پدافند غیرعامل. دوره 9، شماره 1، صص 60-42.
رحیمی، اکبر، راد؛ عباس، عالم تبریز؛ اکبر و موتمنی، علیرضا (1397). ارائه مدل ساختاری تفسیری زنجیرۀ تأمین تاب‌آور در صنایع دفاعی ایران. فصلنامه مدیریت نظامی 18(3)،70-31.
رحیمیان اصل، محمد مهدی؛ ملکی، محمدحسن (1400). ارائه مدلی برای ارزیابی پادشکنندگی زنجیرۀ تأمین؛ مورد مطالعه: شرکت توزیع داروپخش، فصلنامه تصمیم‌گیری و تحقیق در عملیات 8(1)، 87-72.
صدیقپور، عبدالرضا، زندیه، مصطفی، عالمتبریز، اکبر و دری نوکورانی، بهروز (1398). طراحی و تبیین مدل زنجیرۀ تأمین تابآور در صنعت داروسازی ایران، مطالعات مدیریت صنعتی، سال شانزدهم، شماره 51، صص 106-55.
صراف جوشقانی، حسن، قنبریان، حسین (1401). طبقه‌بندی و الگوسازی تأمین محصولات دفاعی در خنثی‌سازی تحریم‌ها، در هشتمین کنفرانس بین‌المللی لجستیک و زنجیرۀ تأمین، تهران، انجمن لجستیک ایران با همکاری مرکز مطالعات و پژوهش‌های لجستیکی.
عرب، علیرضا؛ کاظمی، عالیه؛ جعفرنژاد، احمد (1398). شناسایی و اولویت‌بندی شاخص‌های ارزیابی تاب‌آوری تأمین‌کنندگان بر پایه روش بهترین- بدترین، چشم‌انداز مدیریت صنعتی، سال ششم، شماره 23، صص 187-159.
عسکری سپستانکی، محمدرضا؛ رضائی، حمیدرضا؛ فیاضی، حسین (1403). همگام‌سازی عدم قطعیت‌ها در سامانه مدیریت زنجیرۀ تأمین دفاعی براساس طراحی مدل کنترل حالت لغزشی فراپیچشی، فصلنامه آماد و فناوری دفاعی، 7(1)،96-69.
فارسیجانی، حسن؛ دهقان، احسان (1395). تبیین ارزیابی عملکرد سازمان جهت دستیابی به محصول در کلاس جهانی با روش وو، مجله چشمانداز مدیریت صنعتی، شماره 22، صص 65-45.
قهرمانینهر، جاوید؛ قدرت‌نما، علی؛ ایزدبخش، حمیدرضا؛ توکلی مقدم، رضا (1398). طراحی یک شبکه زنجیره تأمین سبز چند هدفه چند محصولی و چند دوره‌ای با در نظر گرفتن تخفیف در شرایط عدم قطعیت، نشریه پژوهش‌های مهندسی صنایع در سیستم‌های تولید، سال ششم، شماره 13، صص 83-66.
کرس ول، جان دبلی (1392). طرح پژوهش، رویکردهای کمی، کیفی، ترکیبی؛ ترجمه کیامنش، علی رضا و دانای - طوس، مریم، چاپ دوم، تهران: جهاد دانشگاهی واحد علامه طباطبایی.
کریمی زارچی، محمد؛ فتحی، محمدرضا؛ خسروی، ابوالفضل (1399). ارائه مدل زنجیرۀ تأمین دفاعی تاب‌آور با رویکرد مدل‌سازی ساختاری تفسیری (مورد مطالعه: صندوق حمایت از فناوری)، فصلنامه علمی بهبود مدیریت، 14(48)،67-91.
کریمی، امیرمسعود؛ حسن‌پور، حسینعلی؛ مصداق‌خواه، مسعود؛ زارعی، مصطفی (1403). شناسایی عوامل مؤثر بر تاب‌آوری زنجیرۀ تأمین در مواد غذایی: مطالعه‌ای کیفی. فصلنامه آماد و فناوری دفاعی سال هفتم، شمارۀ 2، صص 152-114.
لطیفیان، امیرحسین؛ کرامتی، محمدعلی؛ توکلی مقدم، رضا (1400). شناسایی روش مناسب انتقال تکنولوژی در صنعت باتریسازی خودرو با هدف تولید در سطح جهانی. مجله مدیریت فردا، شماره 68، صص 58-45.
موحدی صفت، محمدرضا (1401). ارتقای امنیت در زنجیرۀ تأمین دفاعی با به‌کارگیری فناوری زنجیره بلوکی، فصلنامه علمی آماد و فناوری دفاعی،5(16)، 105-76
میرحبیبی، سید داود؛ فارسیجانی، حسن؛ مدیری، محمود؛ خلیلی دامغانی، کاوه (1400). تبیین نقش زنجیرۀ تأمین یکپارچه برای رسیدن به تولید در کلاس جهانی در صنایع الکترونیک خانگی، فصلنامه مدیریت صنعتی، دوره 10، شماره 1، صص 121-102.
یمینی، سید محمدحسن؛ کازرونی، حنیف؛ طباطبایی، سید مرتضی؛ رضایی، حمیدرضا (1403). احصای فرمول محاسبه تاب‌آوری در زنجیرۀ تأمین دفاعی. فصلنامه آماد و فناوری دفاعی سال هفتم، شمارۀ 2، صص 12-46.
یاری، میلاد؛ پیشوایی،‌ میرسامان؛ جبارزاده، آرمین (1398). زنجیره تأمین رقابتی با در نظر گرفتن اختلال در تأمین (مطالعه موردی: زنجیره تأمین سنگ‌های تزئینی)، فصلنامه مطالعات مدیریت صنعتی، دوره 16، شماره ٤٨. صص 75-49.

References

Ahmadi Kahnali, R., & Heyrani, A., (2021)" Developing hospital resilient supply chain scenario through cross-impact analysis method," Depiction of Health,vol. 12(4), pp. 310-319.
Al Aziz R, Arman, H, Lekha Karmaker, H., Morshed, S.M., (2025), Exploring the challenges to cope with ripple effects in the perishable food supply chain considering recent disruptions: Implications for urban supply chain resilience, Journal of Open Innovation: Technology, Market, and Complexity 11, 100449.
Angel M., & Manuela P. (2017). "Lean Indicators and Manufacturing Strategies", International Journal of Operations & Production Management, 5(5), 465-478.
Azadeh, A., Salmanzadeh-Meydani, N., & Motevali-Haghighi, S., (2017)" Performance optimization of an aluminum factory in economic crisis by integrated resilience engineering and mathematical programming," Safety science,vol. 91, pp. 335-350.
Belhadi, A.; Mani, V.; Kamble, S.; Rehman Khan, S.;Verma, S. (2024). “Artificial intelligence‑driven innovation for enhancing supply chain resilience and performance under the effect of supply chain dynamism: an empirical investigation”, Annals of Operations Research. (333), 627–652, At: https://doi.org/10.1007/s10479-021-03956-x.
Braun, V. Clarke, V. (2006), Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77−101.
Bruckler, M, Wietschel, L, Messmann, L, Thorenz, A, Tuma, A., (2024), Review of metrics to assess resilience capacities and actions for supply chain resilience, Computers & Industrial Engineering 192, 110176.
Cardoso, S. R., Barbosa-Póvoa, A. P., Relvas, S. & Novais, A. Q. (2019)" Resilience metrics in the assessment of complex supply-chains performance operating under demand uncertainty," Omega,vol. 56, pp. 53-73,.
Creazza, A., Colicchia, C., Spiezia, S., & Dallari, F. (2021). Who cares? Supply chain managers’ perceptions regarding cyber supply chain risk management in the digital transformation era. Supply Chain Management, 27(1), 30–53.
De Felice, F. & Petrillo, A. (2015)" Optimization of manufacturing system through world class manufacturing," IFAC-PapersOnLine,vol. 48(3), pp. 741-746,.
Dong, & Zhou, (2021)" Influence factor analysis of supply chain resilience using ISM. In 13th International Conference on Service Systems and Service Management," ICSSSM. 156, pp. 1-5 IEEE, 2019.
Drakhshi, F& Jabarzadeh, Y., (2020)" Development of causal model of influencing factors on supply chain resilience," Journal of supply chain management of Imam Hossein University,vol. 68, pp. 56-73.
Fiksel, J., & Croxton, K. (2021)." From risk to resilience: Learning to deal with disruption". MIT Sloan Manag. Rev. 12(1), 116-135.
Geske, A.; Novoszel, L. (2022). “Definition and Development of Supply Chain Resilience”, Supply Chain Resilience: Insights from Theory and Practice.
Gurtlich, G.; Lampl, S. (2022). Resilience and Military Supply Chain Management. Springer Series in Supply Chain Management.
Haldar, R. & Ghosh, S. " Resilient supplier selection under a fuzzy environment International Journal of Management Science and Engineering Management," 9, pp. 147-156,.
Hohenstein, N.; Feisel, E.; Hartmann, E.; Giunipero, L. (2015). “Research on the phenomenon of supply chain resilience: A systematic review and paths for further investigation”. International Journal of Physical Distribution & Logistics Management, (45), 90-117.
Huo, B. Ye, Y., Zhao, X. & Zhu, K." Supply chain quality integration: A taxonomy perspective," International Journal of Production Economics,vol. 207, pp. 236-246, 2019.
Kadadevaramth, R. S., Sharath, D., Ravishankar, B., & Mohan Kumar, P. (2020). “A Review and development of research framework on Technological Adoption of Blockchain and IoT in Supply Chain Network Optimization”, (pp.1–8), 2020 International Conference on Mainstreaming Block Chain Implementation (ICOMBI), IEEE.
Keefe, D.H.S., Jang, H., Sur, J.M., (2024), Digitalization for agricultural supply chains resilience: Perspectives from Indonesia as an ASEAN member, The Asian Journal of Shipping and Logistics 40, 180–186.
Khademi Jolgeh, A., AhmadiKahnali, R., & Heyrani, A. (2022). "Developing hospital resilient supply chain scenario through cross-impact analysis method". Depiction of Heath, 12(4), 310-319.
Khalili, S. M., Pooya, A. Kazemi, M., & Fakoor Saghih, A. M. (2022)" Designing a sustainable and resilient gasoline supply chain network under uncertainty (Case study: gasoline supply chain network of Khorasan Razavi province)," Industrial Management Journal,vol. 14(1), pp. 27-79,.
Kim Y., & Linderman, K. (2022). "Supply network disruption and resilience: A network structural perspective", Journal of Operations Management, 13(2), 43- 59.
Kong, L., Koh. L, Sena, V, Robinson, D, Wood, M., (2025), Towards a resilience evaluation framework for hydrogen supply chains: A systematic literature review and future research agenda, International Journal of Hydrogen Energy 99, 589–606.
Kumar, K.; Mathiyazhagan, K.; Taghipour, A. (2021). Analysis of Barriers for the Build the Resilient Supply Chain Networks Post-COVID19, Editors: A. R. Sakthivel; J. Kandasamy; & J. P. Davim, Part of the book series: Management and Industrial Engineering (MINEN), Springer
Lee, V., Landers, R. (2022). Sampling Strategies for Quantitative and Qualitative Business Research. Oxford Research Encyclopedia of Business and Management. Retrieved 2 Dec. 2024, from https://oxfordre.com/business/view/10.1093/acrefore/97801902.
Li Y., Christopher W., & dean C. (2018). "Network characteristics and supply chain resilience under conditions of risk propagation. " International journal of production economics 38-55.
Li, K, Bashiri, M., Lim, M.L., Akpobi, T., (2025), How to improve supply chain sustainable performance by resilience practices through dynamic capability view: Evidence from Chinese construction, Resources, Conservation & Recycling 212, 107965.
Li, R., Dong, Q., Jin, C., & Kang,R. (2017). "A new resilience measure for supply chain networks." Sustainability, 9(1), 144.
Lin, Y, Li, S., (2025), Supply chain resilience, ESG performance, and corporate growth, International Review of Economics and Finance 97, 103763.
Ma, L. Wang, H, He, C, Sui, X., (2025), Can intelligent development improve manufacturing firms’ supply chain resilience? International Review of Economics and Finance 97, 103753
Macdonald, J. R., Zobel, C. W., Melnyk, S. A., & Griffis, S. E. (2018). 'Supply chain risk and resilience: theory building through structured experiments and simulation". International Journal of Production Research, 56(12), 4337-4355.
Martin, J., & Hofmann, E. (2019). "Towards a framework for supply chain finance for the supply side". Journal of Purchasing and Supply Management, 25(2), 157-171.
Martinez Sànchez, A., & Pérez Pérez, M. (2001). "Lean indicators and manufacturing strategies". International Journal of Operations & Production Management, 21(11), 1433-1452.
Mattias W., Silvia, D., Julian M., & Alexander, Z. (2023)." Information sharing and multi-tier supply chain management of SME in the context of Industry 4.0". procedia computer Science, 52, 378-395.
Mitchell, G. & McDonald, A. (2015)" Developing resilience to England's future droughts: time for cap and trade?," Journal of environmental management,vol. 149, pp. 97-107,.
Mohammed, A., (2020)" Towards gresilient supply chain management: A quantitative study," International Journal of Physical Distribution & Logistics Management,vol. 12(1), pp. 116-135.
Patidar, A.; Sharma, M.; Agrawal, R.; Sangwan, K. (2023). “Antecedents of a Resilient Sustainable Supply Chain”, Procedia CIRP, (116), 558-563. ▪ Ponomarov, S.; Holcomb, M. (2009). “Understanding the concept of supply chain resilience”, The International Journal of Logistics Management (20), 124-143.
Petrillo, A. De Felice, F. & nZomparelli, F. (2019)" Performance measurement for world-class manufacturing: a model for the Italian automotive industry," Total Quality Management & Business Excellence,vol. 30(7-8), pp. 908-935,.
Rajat, B. (2019). "Forecasting supply chain resilience performance using grey prediction". Electronic Commerce Research and Applications, 20, 42-58.
Rajesh, R., & Ravi, V. (2015). "Supplier selection in resilient supply chains: a grey relational analysis approach". Journal of cleaner production, 86, 343-359.
Rajesh, R., (2022)" Forecasting supply chain resilience performance using grey prediction," Electronic Commerce Research and Applications,vol. 20, pp. 42-58,.
Sahlmüller, T.; Hellingrath, B. (2021). Towards Resilient Supply Chain Structures. Springer.
Sahu, D., & Mahapatra, S., (2017) " Evaluation & selection of resilient suppliers in fuzzy environment: exploration of fuzzy-VIKOR Benchmarking," An International Journal, 23, pp. 256-269.
Sani, S.; Schaefer, D.; Milisavljevic, J. (2022). “Strategies for Achieving Pre-emptive Resilience in Military Supply Chains”, Procedia CIRP, Leading manufacturing systems transformation – Proceedings of the 55th CIRP Conference on Manufacturing Systems 2022, (107), 1526-1532, At: https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S221282712200470X
Soni, U., Jain, V., & Kumar, S., (2014)" Measuring supply chain resilience using a deterministic modeling approach," Computers & Industrial Engineering,vol. 74, pp. 11-25.
Strauss, A., Corbin, J. (1990).Basics of Qualitative Research: Grounded Theory Procedures and Techniques. Newbury Park, CA: Sage Publications.
Wang, J. & Li, L. "Military Supply Chain Management, Beijing" National Defence University Press (2004). Wang, M.Y.D. "Accelerate logistics: streamlining the army’s supply chain" Technical Report, RAND Report MR-1140-A (2010): p. 48.
Zaijing, G., & Dapeng, L. (2019). The resilience evaluation model of electricity system, International Conference on Industrial Technology and Management (ICITM), 26, 417-433.

آمار

تعداد مشاهده مقاله: 673

تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 17

پیوندهای مفید

آمار

شناسایی عوامل مؤثر بر تاب‌آوری زنجیره تأمین دفاعی با رویکرد تولید در کلاس جهانی (مطالعه صنعت قطعه‌‌سازی خودروی نظامی)