تاثیر تحریم‌های اقتصادی بر دسترسی به داروهای مورد نیاز در کشور (مطالعه موردی: داروهای سرکوب کننده سیستم ایمنی بدن)

مقدمه

تأثیر تحریم‌های اقتصادی از جنبه‏های مختلفی مورد بررسی قرار گرفته است. کشورها، ائتلاف ملت‌ها و نهادهای بین‌دولتی تحریم‌هایی را علیه دولت‌هایی اعمال می‌کنند که از نظر آن‌ها رفتار غیرعادی براساس هنجار‌های بین‌المللی دارند و به‌عنوان تهدیدی برای منافع آن‌ها عمل می‌کنند. در تئوری و در مقایسه با جنگ‌ها، تحریم‌های اقتصادی اثرات مخرب و مرگبار فوری و محسوسی ندارند. به این ترتیب، آن‌ها به‌عنوان ابزار‌های انسانی و نرم سیاست خارجی ظاهر می‏شوند که می‏توانند با هدف قرار دادن اقتصاد کشور تحریم شده به اهداف خود برسند؛ اما در عمل، اثرات تحریم‌های اقتصادی می‏تواند فراتر از بخش اقتصادی باشد (Madani, 2020: 1-12 ).

زمانی که تحریم‌های اقتصادی ضعیف باشد، کشور هدف لازم نمی‏داند ساختار‏های اقتصادی خود را تغییر دهد و از طریق دور زدن تحریم‌ها آثار آن را خنثی می‌کند. در تحریم‌های قوی، به‌دلیل تأثیر شدید تحریم‌ها بر فضای اقتصادی، کشور هدف تصمیم به تغییر ساختار‏های اقتصادی و مقاوم‌سازی آن نموده و تأثیر تحریم‌ها را در بلندمدت خنثی می‌کند؛ اما در مورد تحریم‌های متوسط، تغییر ساختاری صرفه اقتصادی ندارد و دور زدن تحریم‌ها به‌طور کامل نمی‌تواند تأثیر تحریم‌ها را خنثی کند. بنابراین حتی در بلندمدت نیز این تحریم‌ها بر رشد تولید تأثیر قابل توجهی خواهند داشت. هرچند که تحریم‌های اقتصادی در کوتاه‌مدت تأثیر قابل توجهی بر تولید ناخالص داخلی دارد؛ اما تصمیم گیران با برنامه‌ریزی می‏توانند تأثیر تحریم‌ها را خنثی نموده و ساختار اقتصادی را در برابر آن مقاوم سازند. درمجموع می‌توان 8 راه یافت عملی برای برنامه‌ریزی بلندمدت مورد استفاده قرار داد که عبارت‌اند از: 1. شناسایی نقاط آسیب‌پذیر و رفع آن‌ها؛ 2. کنترل تعاملات بین‌المللی؛             3. کاهش وابستگی به تولیدات خارجی؛ 4. کنترل کسری تراز پرداخت‏ها و متنوع‌سازی نظام ارزش کشور؛ 5. دیپلماسی فعال؛ 6. حمایت از اقشار آسیب‌پذیر؛ 7. مدیریت مناسب افکار عمومی و 8. پیگیری رهیافت‏های اقتصاد مقاومتی (Dizaji, 2014:299-313).

رژیم تحریم‌های اقتصادی جامع یک‌جانبه و چندجانبه ایران که توسط ایالات‌متحده، اتحادیه اروپا، شورای امنیت سازمان ملل متحد و چندین کشور دیگر رهبری می‌شود، از لحاظ تاریخی بر حل‌وفصل بن‌بست هسته‌ای بین ایران و غرب متمرکز بوده است. این تحریم‌ها از سال 1979 علیه ایران در حال اعمال است و هرساله بر شدت آن‌ها افزوده می‏شود. علی‌رغم این‌که تحریم‌ها در ابتدا با هدف قرار دادن برنامه هسته‏ای ایران شکل گرفتند، ولی به‌تدریج، سازوکار اقتصادی کشور را تحت تأثیر قرار دادند. هدف از این تحریم‌ها، فلج کردن صادرات نفت ایران و به تبع آن ایجاد مشکلات متعدد اقتصادی، اجتماعی، غذایی، محیط زیستی و دارویی بود; به شکلی که طی چند سال گذشته تأثیر بسیاری بر حق سلامت ایرانیان داشته است. ازآنجاکه یکی از مهم‌ترین فاکتور‏های ارزیابی حق سلامت، دسترسی به‌موقع به دارویی با کیفیت و قیمت مناسب است، بنابراین یکی از زیرمجموعه‏های کلیدی نظام سلامت، تأمین و نظارت مؤثر بر پخش داروهای مورد نیاز (بالأخص داروهای واردانی) است و ازآنجاکه دارو، کالایی استراتژیک است، هرگونه خلل در تأمین آن کشور را دچار بحران می‏کند (Joy Gordon, 2013:973-1006)؛( Butler, 201316) Peksen, 2009:59-77).

مهم‌تر از همه، تحریم‌ها تأثیر منفی و اساسی بر برنامه‏ها و مؤسسات بهداشت عمومی ایران داشته است. کاهش هزینه‌های بهداشتی، باعث تشدید کمبودهای مهم دارویی می‌شود؛ زیرا تحریم‌های اقتصادی، دستیابی به دارو و تجهیزات پزشکی از خارج را بسیار دشوار نموده و همچنین تأمین هزینه‌های مورد نیاز برای این مهم را با مشکل مواجه می‌کند (Baradaran & Majdzadeh, 2013:1626).

اگرچه تحریم‌های اقتصادی ایران به‌دلیل عوامل ژئوپلیتیکی و دیپلماسی هسته‌ای تشدید شده است، اما نیاز به تسهیل تجارت کالا‌های بشردوستانه، ازجمله برخی محصولات و تجهیزات پزشکی و دارویی بی‌توجه نمانده است. تحریم‌ها می‌توانند سبب اختلال در زنجیره تأمین دارو، کاهش دسترسی بیماران به دارو و همچنین درمان با کیفیت و قیمت مناسب شوند. بنابراین نظام سلامت ایران سیاست‏هایی را به‌منظور حفظ کیفیت خدمات بهداشتی، به‌خصوص در بخش دارویی در نظر گرفته است (Danaei et al.,2019: 1984-2005 )؛ ( Dizaji & van Bergeijk, 2013:721-736)؛ ( Madani et al., 2016).

اگرچه تحریم‌های کنونی علیه ایران، به‌طور خاص صادرات و واردات اقلام بشردوستانه و فرآورده‌‏های دارویی را ممنوع نمی‏کند؛ ولی بسیاری از فرایند‏های اداری و مقرراتی، ازجمله پیچیدگی مسیر‏های کنترل صادرات و واردات، عدم دسترسی بانک‏های ایران به سامانه بانکی بین‌المللی، کمبود ارز و عدم دسترسی به کشتیرانی و سایر خدمات تسهیلاتی تجارت دارو، صادرات و واردات دارو‏های حیاتی به ایران را دشوار ساخته‏اند (Butler, 2013:15-16)؛ (Dizaji, 2014:299-313)؛ (Madani, 2020: 1-12 ).

کمبودهای دارویی در ایران متنوع است و چندین طبقه درمانی و وضعیت بیماری را در برمی‌گیرد. ازجمله این موارد می‌توان به داروهای بیماران پیوند عضو، صرع، اختلالات خونی، هموفیلی، تالاسمی و حتی کمبود واکسن اشاره نمود  (Fotourehchi, 2019:5483-5501).

از طرف دیگر، عدم دسترسی به داروهای حیاتی و مواد اولیه آن‌ها منجر به ضعیف شدن صنعت داروسازی داخلی و هجوم داروهای تقلبی، نامرغوب و تاریخ منقضی، حتی با قیمت‏های بسیار بالا، به سامانه بهداشت و درمان ایران شده است (( Butler, 2013:15-16 (Moshir Panahi, 2020:7450)؛ ( Mirnezami et al., 2019).

سرکوب‌کننده‏های ایمنی دسته‏ای از داروها هستند که شدت پاسخ ایمنی را در بدن مهار یا کاهش می‏دهند. بیشتر این داروها برای این‌که بدن کم‌تر در مقابل عضو پیوندی مقاومت کند، استفاده می‏شوند. بااین‌حال، این داروها همچنین خطر عفونت، سرطان و عوارض جانبی خاص را در بیماران، افزایش می‌دهند. مراکز پیوند در سراسر جهان از پروتکل‏های متعدد سرکوب سامانه ایمنی استفاده می‏کنند. این داروها توانایی بدن را برای پس زدن عضو پیوندی کاهش می‌دهند (Sharifi et al., 2021).

1. پیشینۀ پژوهش

حیدریان و همکاران در سال 2023 اثرات تحریم‌های اقتصادی و واردات کالا‌های واسطه‌ای و سرمایه‌ای در ایران را بررسی کردند.. آن‌ها نشان دادند که کاهش واردات کالا‌های سرمایه‌ای و واسطه‌ای در ایران، بیشتر به کشورهای ارائه‌کننده طرح تحریم بستگی دارد تا کشورهایی که طرح تحریم را ارائه نکرده‌اند (Heydarian et al., 2023).

سبحانیان و همکاران در سال 1403 به شناسایی و رتبه‏بندی عوامل مؤثر بر توسعه صادرات داروهای گیاهی در زمان تحریم‌ها پرداختند و دریافتند که هم‌اکنون و در زمان تحریم و مشکلات موجود در واردات برخی داروهای خاص، چه عواملی قادرند تا نقش مهمی در افزایش صادرات این دسته از داروها از ایران به سایر کشورها ایفا کنند (سبحانیان و ملازاده، 1403)

سبحانیان و همکاران در تحقیقی دیگر نشان دادند که تحریم‌ها بر روند درمان بیماران مبتلا به تالاسمی، تأثیر منفی داشته و این موضوع بر اقتصاد خانواده بیماران نیز تأثیرگذار بوده است (سبحانیان و همکاران، 1403).

مطالعه‏ای که فرهمند و زراعتکیش در سال 2019 پیرامون تأثیر تحریم‌های اقتصادی بر حجم تجاری در بخش کشاورزی ایران و شرکای تجاری اتحادیه اروپا انجام دادند، نیز به این مطلب اشاره دارد که تحریم‌ها، بر بخش‏های مختلف اقتصاد ایران ازجمله تجارت کشاورزی تأثیر گذاشته است.در پاسخ به تحریم‌ها، بخش مدیریتی، تلاش درگرفتن تصمیم‏های مناسب برای کاهش آثار آن داشته است. طبق نتایج این تحقیق، تقویت بخش‏های منابع غیرنفتی و استفاده از منابع ایستا مانند دارایی‏های مازاد، از سیاست‏های ضروری برای کاهش آثار منفی تحریم‌ها هستند (Zeraatkish & Farahmand, 2019).

در مطالعه‌ای که در سال 2018 توسط کوکب سیاقی صورت گرفت، مروری سیستماتیک بر ارزیابی اثرات تحریم‌های اقتصادی بر حق سلامت ایرانیان انجام شد. این مطالعه نشان داد کشورهایی که تحریم‌های اقتصادی علیه ایران اعمال کرده‏اند، حق بهداشت ایرانیان را به حالت‌های مختلفی نقض کرده‏اند (Kokabisaghi, 2018).

در مطالعه دیگری که توسط خیراندیش و همکاران در سال 2018 درخصوص اثرات تحریم بر دسترسی به دارو‏های بیماری‏های غیرواگیردار انجام شده است، مشخص شد که تأثیر تحریم بر دارو‏ها، از الگوی خاصی پیروی نمی‏کند و برای بررسی این تأثیر، هر دارو باید به‌صورت جداگانه بررسی شود. در بخش داروسازی، تحریم‌های اقتصادی علاوه بر تأثیر بر اندازه اقتصاد، می‌تواند سایر نقاط ضعف، ازجمله سامانه ناکارآمد مدیریت در زنجیره تأمین، نقاط ضعف در سیاست‌گذاری و فرصت‌طلبی عمومی-خصوصی در تهیه دارو را نشان دهد. بنابراین از نتایج غیرمستقیم این مطالعه می‏توان گفت که با مدیریت مناسب و اعمال سیاست‏های صحیح، جلوی برخی از کمبود‏ها گرفته می‌شوند (Kheirandish et al., 2018).

چراغعلی و همکاران، مطالعه‏ای در سال 2013 پیرامون تأثیر تحریم‌ها بر بازار دارویی ایران انجام دادند. در نتایج این مطالعه ذکر شده است که با وجود آنکه ادعا می‌شود هدف در تحریم‌ها، رهبران سیاسی کشور‏های تحریم شده است; ولی این موضوع به تعداد زیادی از مردم آسیب وارد کرده و موجب سختی و معضل اقتصادی عمیق برای مردم عادی شده است Cheraghali, 2013)).

آجیلی و کشاورزی مقدم در تحقیقی در سال 1392 به بررسی تأثیر تحریم‌های بین‌المللی بر توسعۀ اقتصادی ایران پرداختند و نتیجه آن را ایجاد ساختار اقتصادی رانتی دانستند (آجیلی و کشاورزی مقدم، 1392).

یاوری و محسنی در تحقیقی در سال 1388 به بررسی تأثیر تحریم‌های مالی و تجاری بر اقتصاد ایران پرداختند. نتایج حاکی از آن بود که اثرات منفی تحریم‌های تجاری بر صادرات غیرنفتی ایران و واردات کالا‌های سرمایه‏ای، حساب شده بوده است (یاوری و محسنی، 1388).

محمدرضا اقارب پرست  در پژوهشی در سال 1387 به بررسی تحریم‌های اقتصادی علیه ایران پرداخت. نتایج نشان داد که سیاست تحریم آمریکا در این دوره شکست خورده است که می‏تواند ریشه عوامل بسیاری باشد. وی مهم‌ترین آن‌ها را در ماهیت، شیوه اعمال تحریم‌های یک‌جانبه و عدم درک صحیح از ماهیت جمهوری اسلامی در سیاست‏گذاری ارزشی دانست (اقارب پرست، 1387).

مورفی و همکاران در مطالعه‏ای در سال 2020 به بررسی تأثیر تحریم‌های اقتصادی  بر کشور ایران پرداختند. ایشان گزارش کردند که حداکثر تحریم‌های اقتصادی در زمان همه‏گیری ویروس کرونا در ایران بوده است و قیمت دارو ازجمله داروهای مربوط به بیماری عفونی و ویروسی هم با افزایش همراه بوده است ( Murphy et al., 2020).

شین در سال 2016 در مطالعه تحریم‌های اقتصادی و ارتباط آن با سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی در کشورهای هدف، ادعا می‌کند که تحریم‌های اقتصادی، تأثیر منفی بر سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی در کشور دارد ( Shin et al., 2016).

با توجه به اهمیت تأثیر تحریم‌های اقتصادی از جنبه‏های مختلف و ازآنجاکه وضع تحریم‌های جدید و ایجاد کمبود‏های احتمالی گروهی از داروها، سبب ایجاد مشکلات فراوانی در روند درمان بیماران خواهد شد، بنابراین نیاز به انجام تحقیقات جدید در دسترسی به دارو‏های مختلف و تأثیر آن بر سلامت بیماران در زمان تحریم‌ها بسیار احساس می‏شود. بنابراین هدف از این مطالعه، بررسی تأثیر تحریم‌ها بر  کاهش دسترسی به داروهای سرکوب‌کننده سامانه ایمنی بیماران و مشکلات ایجاد شده در روند درمان ایشان بود. همچنین، ارزیابی سیاست‏های مؤثر در کشور جهت مقابله با اثرات سوء ایجاد شده در این خصوص، از اهداف دیگر این تحقیق بود.

2. روش‌شناسی پژوهش

این تحقیق از نظر هدف، از نوع کاربردی است و به لحاظ طبقه‏بندی بر مبنای روش، یک تحقیق توصیفی تحلیلی است.

جامعه آماری این تحقیق، شامل بیماران ثبت شده در داروخانه‏های اصلی و مرکزی شهر تهران، به‌همراه تعدادی از پزشکان متخصص نفرولوژیست و هپاتولوژیست شهر تهران هستند که جامعه‏ای نامحدود است.

روش نمونه‏گیری در این پژوهش، از نوع غیر تصادفی و در دسترس است و با توجه به نامحدود بودن جامعه آماری و به‌منظور برآورد حجم نمونه، از فرمول کوکران استفاده شده است.

با در نظر گرفتن سطح اطمینان 95 درصد و با پذیرش خطای 5 درصد و در نظر گرفتن انحراف معیار 5/0، تعداد نمونه مورد نیاز حداقل 384 نفر است. به‌منظور توزیع پرسش‌نامه در جامعه آماری در این پژوهش، بیماران داروخانه‏های اصلی و مرکزی شهر تهران که به دلایل اخلاقی امکان نام بردن از آن‌ها نیست و بیش از 3 سال از دارو‏های مورد نظر استفاده کرده‏اند، به‌عنوان نمونه‏های مورد بررسی در جامعه انتخاب شده‏اند. به این منظور تعداد 425 پرسش‌نامه بین بیماران توزیع شد که 410 پرسش‌نامه دارای اطلاعات کامل بود و برای تحلیل، مورد استفاده  قرار گرفت. همچنین با بهره‏گیری از روش دلفی بین 16 نفر از پزشکان متخصص نفرولوژیست و هپاتولوژیست شهر تهران پرسش‌نامه دیگری توزیع شده و از نظرات تخصصی آن‌ها نیز استفاده شد.

در این تحقیق، جهت نگارش پیشینۀ پژوهش از روش مطالعه کتابخانه‏ای، بررسی اسناد و مدارک و برای گردآوری داده‏های آماری از پرسش‌نامه استفاده شده است.

همچنین به‌منظور گردآوری داده‏ها، از پرسش‌نامه استفاده شده است. پرسش‌نامه پزشکان متشکل از 12 و بیماران 15 سؤال بود که به سنجش متغیر‏ها و ابعاد مهم پژوهش پرداخته است. طیف به‌کاررفته در این پژوهش، طیف لیکرت است که به شکل نظرسنجی از کاملا مخالفم(خیلی کم)، مخالفم(کم)، نظری ندارم (متوسط)، موافقم (زیاد) و کاملا موافقم (خیلی زیاد) انجام و نمرات به ترتیب 1 تا 5 به آن‌ها اختصاص داده شد. همچنین، در پرسش‌نامه پزشکان و بیماران، میزان دسترسی، قیمت دارو و تحریم به‌عنوان متغیر‌های مستقل انتخاب و به ترتیب دارای 4 و 5 سؤال در هر قسمت بود.

• روایی

برای بررسی اعتبار پرسش‌نامه مورد استفاده و اطمینان از این‌که سؤالات طرح شده دقیقا مفهوم مورد نظر را اندازه می‏گیرند، از نظرات خبرگان امر استفاده شد. بعد از طراحی و انتخاب سؤالات پرسش‌نامه، به 10 نفر از خبرگان و متخصصین دارویی این سؤالات داده شد تا پاسخ دهند. سپس امتیاز کلیه سؤالات هر دو پرسش‌نامه  مطابق با فرمول CVR  محاسبه و در نهایت 15 سؤال در پرسش‌نامه بیماران و 12 سؤال در پرسش‌نامه پزشکان امتیاز بالا‌تر از  62/0 را کسب کردند و به‌عنوان سؤالات نهایی انتخاب شدند (جدول 1) (Lawshe, 1975).

جدول 1: جدول تصمیم‏گیری در مورد (Lawshe, 1975) CVR

• پایایی

جهت سنجش سازگاری درونی گویه‏ها، باید به شاخص‏هایی مانند ضریب آلفای کرونباخ توجه نمود. ضریب آلفای کرونباخ بین 0 و 1 نوسان دارد که براساس آن، هر چه مقدار این ضریب به 1 نزدیک‌تر باشد، نشان‌دهنده‏ی همسازی بیشتر گویه‏های یک مقیاس است. درصورتی‌که ضریب آلفای کرونباخ، کم‌تر از 5/0 باشد، غیرقابل قبول، اگر بین 5/0 تا 6/0 باشد، متوسط و اگر بین 6/0 تا 8/0 باشد، سازگاری درونی خوب و درصورتی‌که بیشتر از 8/0 باشد، سازگاری درونی بسیار خوب است. این فاکتور برای سؤالات پرسش‌نامه بیماران، 797/0 و پزشکان، 774/0 به دست آمد که نشان‌دهنده پایایی خوب هر دو پرسش‌نامه است.

• روش تجزیه‌وتحلیل داده‏ها

داده‏ها بعد از جمع‌آوری، وارد نرم‌افزار SPSS شده و سپس داده‏های کمی به‌صورت میانگین و انحراف معیار و داده‏های کیفی به‌صورت فراوانی نشان داده شدند. بعد از بررسی توزیع نرمال داده‌ها، تجزیه‌وتحلیل آن‏ها با تست‏های مناسب آماری انجام گرفت. به‌منظور آزمون فرضیه‏ها در بخش پرسش‌نامه پزشکان، از آزمون‏های ناپارامتریک و روش دلفی استفاده شد. تحلیل داده‏ها شامل دو بخش توصیفی و استنباطی است. در بخش توصیفی به ارائه درصد فراوانی متغیر‌های دموگرافیک و در بخش استنباطی، جهت تحلیل متغیر‌های اصلی، آزمون تی تست در نرم‌افزارSPSS  مورد تحلیل قرار گرفت.

3. یافته‏های پژوهش

3-1. متغیر‌های جمعیت‌شناختی پزشکان

نمودار‌های زیر توزیع فراوانی متغیر‌های جنسیت، سن، تخصص و نوع داروهای سرکوب‌کننده ایمنی تجویزشده توسط پزشکان  را نشان می‌دهد (شکل 1).

شکل 1: متغیر‌های جمعیت‌شناختی پزشکان

3-2. آمار توصیفی پاسخ به سؤالات پرسش‌نامه پزشکان

آمار توصیفی پاسخ به سؤالات پرسش‌نامه پزشکان براساس جدول 2 به‌صورت خلاصه بیان شده است.

جدول 2: آمار توصیفی پاسخ به سؤالات پرسش‌نامه پزشکان

در ارتباط با تأثیر تحریم‏ها بر روند درمان بیماران، پزشکان موارد زیر را ذکر کردند:

پایدار نبودن تأمین یک دارو در بازار دارویی، بزرگ‌ترین ضربه را به بیماران وارد می‌کند.

یکی از اثرات قابل‌توجه تحریم‌های اقتصادی، متحمل شدن هزینه بیشتر بر بیماران است.

باید تمام مردم دنیا بدون درگیری‏های سیاسی از داروهای با کیفیت استفاده کنند.

3-3. آمار استنباطی مربوط به پرسش‌نامه پزشکان

به‌منظور آزمون فرضیه‏ها در بخش پرسش‌نامه پزشکان، از آزمون‏های ناپارامتریک و روش دلفی استفاده شد. در این آزمون، ضریب کندال نشان داد که دو مؤلفه مورد بررسی کمبود دارو و روند درمان با یکدیگر هم‌خوانی و هم‌بستگی متوسطی دارند. جدول (3) ، نتایج آزمون دلفی و آماره‌های آن را نشان می‏دهد. ازهمین‌رو، آزمون دلفی معنی‏دار بوده و ضریب کندال با میزان 51/0 بین محدوده  5/0 تا 6/0 و در سطح متوسط معنی‏داری قرار دارد. با توجه به این آزمون می‏توان گفت که براساس نتایج حاصله از جامعه آماری پزشکان، کمبود دارو و عدم دسترسی به داروهای سرکوب‌کننده سامانه ایمنی ناشی از تحریم‌های اقتصادی، بر روند درمان این بیماران تأثیر گذاشته و این روند را دچار اختلال نموده است.

جدول 3: آزمون دلفی برای پرسش‌نامه پزشکان

3-4. آزمون فرضیه‏ها درخصوص پرسش‌نامه پزشکان

در ابتدا و به‌منظور هماهنگی سؤالات پرسش‌نامه با مؤلفه‏های تحقیق، از آزمون تی تست تک نمونه‏ای استفاده شد. نتایج این آزمون نشان داد که تمامی سؤالات، معنی‏دار بوده و با مؤلفه‏های تحقیق هم‌خوانی دارند (05/0>P)  (جدول 4).

جدول 4: نتایج آزمون تی تست تک نمونه‏ای سؤالات پرسش‌نامه پزشکان

به‌منظور انجام آزمون فرضیه‏های تحقیق دو متغیر دسترسی به دارو و روند درمان، از آزمون تی تست تک نمونه‏ای استفاده شد. جدول (5)، آمار توصیفی این دو متغیر را نشان می‏دهد.

جدول 5: آمار توصیفی متغیر‌های دسترسی دارو و روند درمان در پرسش‌نامه پزشکان

جدول 6: نتایج آزمون تی تست تک نمونه‏ای متغیر‌های دسترسی دارو و روند درمان در پرسش‌نامه پزشکان

فرضیه اول: تحریم‌های اقتصادی باعث کاهش دسترسی به داروهای سرکوب‌کننده سامانه ایمنی شده است.

بررسی پاسخ به سؤالات پرسش‌نامه نشان داد که از نظر پزشکان مورد مطالعه، تحریم‌های اقتصادی بر میزان دسترسی به داروهای سرکوب‌کننده سامانه ایمنی تأثیر گذاشته و منجر به کمبود این داروها شده است. مقادیر t بزرگ‌تر از 96/1 بوده و سطح معنی‏داری از 05/0کمتر است; بنابراین فرضیه اول تحقیق پذیرفته می‏شود و می‏توان گفت که تحریم‌های اقتصادی باعث کاهش دسترسی به داروهای سرکوب‌کننده سامانه ایمنی شده است.

فرضیه دوم: تأثیر تحریم‌ها بر دسترسی به داروهای سرکوب‌کننده سامانه ایمنی بر روند درمان بیماران تأثیر گذاشته است.

نتایج حاصله از مطالعه حاضر نشان داد که تحریم‌های اقتصادی از راه‏های مختلفی بر رژیم درمانی بیماران تأثیرگذار است که یکی از این راه‏ها، کاهش دسترسی و کمبود دارو است. درنتیجه این اختلال در دسترسی دارو ازجمله داروهای سرکوب‌کننده ایمنی، روند درمان بیماران نیز تأثیر پذیرفته است. بنابراین فرضیه دوم تحقیق نیز پذیرفته می‏شود و می‏توان گفت که براساس نظر پزشکان مورد مطالعه، تأثیر تحریم‌ها بر دسترسی به داروهای سرکوب‌کننده سامانه ایمنی بر روند درمان بیماران تأثیر گذاشته است.

3-5. نتایج مربوط به پرسش‌نامه بیماران

3-5-1. نتایج متغیر‌های جمعیت‌شناسی بیماران

نمودار‌های زیر، توزیع فراوانی متغیر جنسیت، وضعیت تأهل، مدرک تحصیلی، محدوده سنی، درآمد ماهانه، هزینه‌های درمانی سالانه، وضعیت پوشش بیمه‏ای، نام بیمه‌های درمانی، نام داروهای مصرفی، تعداد بستری و تعداد روز ماندن در بیمارستان در هر بار بستری در بین بیماران مورد مطالعه را نشان می‏دهد (شکل 2).

شکل 2: نتایج متغیر‌های جمعیت‌شناسی بیماران

3-5-2. آمار توصیفی پاسخ به سؤالات پرسش‌نامه بیماران

آمار توصیفی پاسخ به سؤالات پرسش‌نامه بیماران براساس جدول (7) و به‌صورت خلاصه بیان شده است.

جدول 7: آمار توصیفی پاسخ به سؤالات پرسش‌نامه بیماران

با توجه به پاسخ‌های دریافتی، می‏توان نتیجه گرفت که تحریم‌های اقتصادی، منجر به افزایش قیمت داروهای سرکوب‌کننده ایمنی و تحمیل هزینه‏های بیشتری بر بیماران شده است. همچنین این موضوع بر دسترسی داروها نیز تأثیر گذاشته و بیماران نگران تهیه داروهای خود بوده و به‌دلیل افزایش قیمت، ناچار به جایگزینی آن‌ها هستند. در نهایت نیز، موضوعات فوق منجر به تأثیر بر روند درمان بیماران شده‏ است.

3-5-3. آمار استنباطی و آزمون فرضیه مربوط به پرسش‌نامه بیماران

در ابتدا و به‌منظور هماهنگی سؤالات پرسش‌نامه با مؤلفه‏های تحقیق، از آزمون تی تست تک نمونه‏ای استفاده شد. نتایج این آزمون نشان داد که تمامی سؤالات، معنی‏دار بوده و با مؤلفه‏های تحقیق هم‌خوانی دارند (05/0>P)  (جدول 8 و 9).

جدول 8: آزمون تی تست تک نمونه‌ای سؤالات پرسش‌نامه بیماران

جدول 9: نتایج آزمون تک نمونه‌ای پرسش‌نامه بیماران

3-5-4. آزمون فرضیه‏های پرسش‌نامه بیماران

به‌منظور انجام آزمون فرضیه‏های تحقیق دو متغیر دسترسی به دارو و روند درمان، از آزمون تی تست تک نمونه‏ای استفاده شد. جدول (10)، آمار توصیفی و جدول (11)، نتایج آزمون این دو متغیر را نشان می‏دهد.

جدول 10: آمار توصیفی متغیر‌های دسترسی دارو و روند درمان در پرسش‌نامه بیماران

جدول 11: نتایج آزمون تی تست تک نمونه‏ای متغیر‌های دسترسی دارو و روند درمان در پرسش‌نامه بیماران

فرضیه اول: تحریم‌های اقتصادی باعث کاهش دسترسی به داروهای سرکوب‌کننده سامانه ایمنی شده است.

با توجه به بررسی پاسخ سؤالات پرسش‌نامه بیماران، بررسی‏های آماری و با توجه به 05/0>P، نشان داده شد که از نظر بیماران مورد مطالعه، تحریم‌های اقتصادی بر میزان دسترسی به داروهای سرکوب‌کننده سامانه ایمنی تأثیر گذاشته و منجر به کمبود این داروها شده است. بنابراین فرضیه اول تحقیق پذیرفته می‏شود و می‏توان گفت که تحریم‌های اقتصادی باعث کاهش دسترسی به داروهای سرکوب‌کننده سامانه ایمنی شده است.

فرضیه دوم: تأثیر تحریم‌ها بر دسترسی به داروهای سرکوب‌کننده سامانه ایمنی بر روند درمان بیماران تأثیر گذاشته است.

نتایج به‌دست‌آمده از مطالعه حاضر نشان داد که تحریم‌های اقتصادی از طریق افزایش قیمت داروها، کمبود دارو، دسترسی سخت دارو و افزایش هزینه‏های درمانی، منجر به تأثیر و اختلال بر روند درمان بیماران شده است. بنابراین فرضیه دوم تحقیق نیز پذیرفته می‏شود و می‏توان گفت که براساس نظر بیماران مورد مطالعه، تأثیر تحریم‌ها بر دسترسی به داروهای سرکوب‌کننده سامانه ایمنی، بر روند درمان بیماران مؤثر بوده است.

4. نتیجه‌گیری و پیشنهاد

دسترسی به دارو یکی از اهداف اصلی تمام سامانه‏های سلامت است. کشور‏های بسیاری با چالش‏های مهمی در تأمین دارو به‌خصوص برای بیماری‏های نادر روبه‌رو هستند. وقتی صحبت از سیاست‏گذاری در بخش دارویی می‏شود، درواقع تمامی حوزه‏های تأثیرگذار بر مصرف دارو توسط بیماران، با هدف ارتقای سلامت مدِنظر قرار می‌گیرند که از آن جمله می‌توان حوزه‏هایی مانند تولید دارو(صنعت داروسازی)، واردات دارو (شرکت‏های وارداتی)، توزیع دارو (شرکت‏های پخش دارو)، تأمین مالی دارو (بودجه‏های دولتی، بیمه‏های درمانی دولتی و خصوصی)، ارائه دارو و خدمات دارویی (داروخانه‏های خصوصی، دولتی، بیمارستانی) و دیگر بخش‏هایی که با این حوزه‌ها در ارتباط هستند، را نام برد  (Moret, 2014).

براساس چهارچوب معرفی شده توسط WHO، چهار عامل وجود دارد که بر دسترسی به دارو تأثیر می‌گذارند: انتخاب و استفاده منطقی داروها، قیمت‌های مقرون ‌به‌صرفه، تأمین مالی پایدار و سیستم‌های سلامت و تأمین قابل اعتماد. تحریم‌های اقتصادی می‌توانند بر اندازه یک اقتصاد تأثیر گذاشته و از طریق محدود کردن فعالیت‌های واردات و صادرات و ایجاد مشکل در مبادلات مالی، منجر به رکود شوند. درنتیجه، کشورهای تحت تحریم اقتصادی با کمبود منابع در حوزه‌های مختلف ازجمله سلامت مواجه خواهند شد. اگرچه صنعت داروسازی داخلی، بخش زیادی از داروهای بیماری‌های غیرواگیر را تولید می‌کند؛ اما به‌دلیل رشد جمعیت در سال‌های اخیر، همچنان به داروها و مواد اولیه وارداتی آن‌ها وابسته است و محدودیت‌های واردات، باعث ایجاد مشکلاتی برای بخش سلامت در تضمین یک سامانه عرضه پایدار می‏شود (Shahabi et al., 2015).

نتایج مطالعه کنونی نشان داد که تحریم‌های اقتصادی منجر به کمبود داروهای سرکوب‌کننده ایمنی و درنتیجه تأثیر بر روند درمان بیماران شده است که با مطالعه اسلامی تبار در سال1398 درخصوص داروهای وارداتی مشابه بود (اسلامی تبار و لامع، 1398).

همچنین نتایج این پژوهش نشان داد که تحریم‌ها، اثرات قابل توجهی بر دسترسی بیماران به داروهای سرکوب‌کننده ایمنی داشتند که با نتایج به‌دست‌آمده از مطالعه خالقی نژاد در سال 1402 درخصوص اثرات تحریم‌ها بر دسترسی به داروهایی برای درمان سرطان، مطابقت داشت (خالقی نژاد، 1402).

یافته دیگر مطالعه حاضر نشان داد که تحریم‌های اقتصادی منجر به افزایش هزینه‏های درمانی بیماران شده است که با پژوهش انجام شده توسط ثمین و همکاران در سال 1398 درخصوص استرس تجربه شده بیماران مبتلا به مولتیپل اسکلروزیس (MS) در زمینۀ هزینه داروهای مورد نیاز، مشابه بود (ثمین و اخلاقی کوهپایی، 1398).

در کلیه این مطالعات و تحقیقات مشابه در این خصوص، نشان داده شده که نگرانی درخصوص در دسترس نبودن دارو، عدم تأمین و خرید داروی برند بین‌المللی، مشکلات مالی در تأمین دارو، نگرانی درخصوص جایگزینی داروهای برند با داروهای ارزان‌تر و عدم تمایل به ادامه درمان به‌دلیل بار اقتصادی داروها، ازجمله عواملی هستند که در زمان تحریم‌ها، استرس و سختی بیشتری بر بیماران تحمیل می‌کنند که این موضوع نیز هم‌سو با نتیجه تحقیق حاضر بود.

براساس نتایج مطالعات قبلی اشاره شده درخصوص تأثیرات تحریم‌ها بر سلامت دارویی بیماران، در مطالعه حاضر نیز نشان داده شد که بین تحریم‌های اقتصادی با دسترسی به داروهای سرکوب‌کننده ایمنی و روند درمان بیماران رابطه مثبت و معنی‏داری وجود دارد. تحریم‌های اقتصادی از طریق افزایش قیمت داروها، کمبود دارو، دسترسی سخت به دارو و افزایش هزینه‏های درمانی منجر به تأثیر و اختلال بر روند درمان بیماران شده است. از نظر بیماران مورد مطالعه، تحریم‌های اقتصادی بر میزان دسترسی به داروهای سرکوب‌کننده سامانه ایمنی تأثیر گذاشته و منجر به کمبود این داروها شده است. همچنین براساس نتایج این تحقیق می‌توان گفت که تحریم‌ها، اثرات مختلفی را بر رژیم درمانی و بالینی بیماران نیز داشته است و پزشک متخصص باید تأثیرات مختلف تحریم‏های اقتصادی را در رژیم درمانی بیماران در نظر گیرد.

4-1. پیشنهادهای پژوهش

با توجه به نتایج تحقیق حاضر موارد زیر جهت تحقیقات آتی پیشنهاد می‏شود:

• بررسی اثرات تحریم‌های اقتصادی بر عوامل اقتصادی، کیفیت زندگی و شاخص‏های اجتماعی بیماران خاص؛
• بررسی مروری اثرات تحریم‌های اقتصادی بر میزان دسترسی بیماران سرطانی به دارو‏های مربوطه.